अस्वस्थ मन..

अस्वस्थ वर्तमान, अस्वस्थ मन..

परवा चिंचपोकळी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळाच्या ‘चिंतामणी’च्या आगमन प्रसंगी जो प्रकार घडला तो निश्चितच चांगला नव्हता. खरंतर चिंचपोकळी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळा ही त्या भागातलं अतिशय जुनी संस्था. विधायक कार्य करण्याबद्दल त्यांची ख्याती आहे. अनेक समाजोपयोगी उपक्रम हे मंडळ राबवत असतं. असं असताना शतक महोत्सवी वर्षाच्या प्रारंभी घडलेली ही घटना विचार करण्यासारखी आहे. अर्थातच अश्या घटनांना ते मंडळ जबाबदार नसेल किंवा अश्या गोष्टीना त्याचं समर्थन नक्की नसेल, असं मी त्या मंडळाविषयी ठामपणे बोलू शकतो तरीही जे काही घडल, ते निंदनीय तर आहेच, त्याहीपेक्षा चिंतनीय जास्त आहे. ही किंवा अश्या घटना आपल्या समाजात वारंवार का घडू लागल्या आहेत, याचा विचार करण मला आवश्यक वाटू लागत.

‘चिंतामणी’च्या अगमन सोहळ्यात घडलेला प्रकार, श्री. राम कदमांची दहिहंडी, विरोधकांचा भारत बंद ही उदाहरणं केवळ त्या घटना ताज्या आहेत म्हणून दिली आहेत. बाकी अन्यत्रही तेच चाललेलं दिसतं. मुठभर माणसं एकत्र आली की त्यांना कैफ चढतो आणि असं काहीतरी घडतं हे अलिकडे वारंवार दिसू लागलंय. अगदी रोजच्या प्रवासात भेटणारा लोकल ट्रेन मधला इतर प्रवाशांवर दादागिरी करणारा ग्रुप असो की पोलीसांनाही मारहण करणारं (पोलीसांशी लोकं असं का वागतात त्याची वेगळी कारणं आहेत. त्या विषयी पुन्हा कधीतरी) एखादं गणपती मंडळ असो, हिंसा सर्वत्र वाढलेली दिसते. हिंसा म्हणजे फक्त दुसऱ्यांचं रक्त काढणंच नव्हे, तर एखाद्याचं आक्षेपार्ह विधान आणि आक्षेपार्ह भाषा ही हिंसाच असते. हे समाजासाठी घातक आहे. घातक अशासाठी आहे की, आपल्या समाजात वाढीस लागलेल्या ‘उन्मादा’च्या लागणीचा ते एक निदर्शक आहे. जातीचा उन्माद, धर्माचा उन्माद, सत्ता आणि त्यातून वैध कमी आणि अवैध मार्गाने जास्त कमावलेल्या संपत्तीचा उन्माद आणि या सर्वांतून प्राप्त झालेल्या प्रतिष्ठेचा उन्माद. आपल्या समाजात एकंदर सर्वच बाबतीत उन्माद वाढल्याचं दिसून येतं. हा उन्माद आपल्याला कुठे घेऊन जाणार आहे ह्याची कल्पना जरा केली तरी मनाचा थरकाप उडतो.

कालची चिंतामणीच्या आगमन सोहळ्यात घडलेली घटना असो, राम कदमांची दहिहंडी असो, भिमा-कोरेगांव असो, दुसऱ्या फेजमधे झालेला मराठा क्रान्ती मोर्चा असो किंवा आजचा भारत बंदचा कार्यक्रम असो, यात झालेली नासधूस, वाहनांची तोडफोड, जाळपोळ, बेभान तरुण हे चित्र पाहिलं मला काही वर्षांपूर्वी आझाद मैदानात एका जमावाने घातलेल्या धिंगाणा वाटतो. आझाद मैदानातला धिंगाणा मुसलमानांच्या संघटनेनं घातलेला होता व मुसलमान एकजात राष्ट्रविरोधी आहेत अशी एकंदर समाजाचीच भावना असल्याने, त्या प्रकाराचे तिव्र पडसादहि उमटले होते. तसं काही बाकीच्या नंतरच्या घटनांच्या वेळी दिसून आलेलं नाही. नंतरच्या घटनांवरही काही प्रतिक्रिया आल्या, पण त्या त्या आपापल्या जातीचा, धर्माचा आणि पक्षाचा आब राखून दिलेल्या प्रतिक्रिया होत्या. आझाद मैदानात घडलेली घटना जर राष्ट्रविरोधी असेल, तर मग नंतरच्या घडलेल्या घटनाही तेवढ्याच राष्ट्रविरोधी आहेत असं कुणालाच वाटलेलं नाही ही चिंतेची गोष्ट आहे.राजकीय पाठबळ असलेल्या व्यक्तींना कसंही वागायचा अधिकार असतो, असा काहीसा समज अलिकडे वाढीस लागलेला दिसतो. राम कदमांवर मी जेंव्हा टिकेचा लेख लिहिला होता, तेंव्हा राम कदम त्यांच्या मतदारसंघात राॅबिनहूड आहेत, ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ते श्रावणबाळ आहेत, लाखो बहिणींसाठी ते श्रीकृष्ण आहेत वैगेरे गोष्टी त्यांच्या एका समर्थकाने मला ऐकवल्या होत्या. त्याच्या म्हणण्याचा स्पष्ट अर्थ असा होता, की या पार्श्वभूनिवर दहिहंडीला घडलेल्या प्रकाराकडे दुर्लक्ष करायला हवं होतं म्हणून. असा समज निर्माण होणं किंवा तसा समज करुन दिला जाणं समाजासाठी घातक आहे, हे कुणीच लक्षात घ्यायला तयार नाही, हे त्याहीपेक्षा चिंताजनक आहे.

झुंडशाही आणि त्यातून निर्माण होणारा हिंसक उन्मादाचं मूळ कुठे आहे याचा बारकाईने विचार केला असता, राजकारण ह्या एकच उत्तराकडे सर्व काटे स्थिर होतात. राजकारणाला नको इतकं महत्व प्राप्त झाल्याने असं घडत असावं असं ठामपणे म्हणता येतं. सत्तेवर निवडून आलेला पक्ष, त्यांचे नेते आणि कार्यकर्ते व्यक्ती, त्यांच्या हातात असलेली आणि हवी तशी वाकवता येत असलेली सत्ता, त्याच्या समोर आपल्याला स्वतंत्र अधिकारांचा कणा आहे हेच मलईदार पोस्टींगच्या स्वार्थापायी विसरलेलं नागरी प्रशासन, जनतेच्या रक्षणासाठी घटनेने दिलेले हातातले अधिकार राजकारण्यांच्या इशाऱ्यावर तिच्याच दमनासाठी वापरणारे पोलीस प्रशासन आणि हे सर्व हतबलपणे पाहात बसणारी आपण असंघटीत जनता, हे या मागचं कारण आहे असं मी समजतो.

अर्थात आपल्या हतबलतेला आपणच कारणीभूत आहेत हे ही खरं. आपण निवडून दिलेले लोकप्रतिनिधी आपले सेवक आहेत हेच आपण विसरलोय आणि आपण त्यांच्याकडे आपले त्राता या नजरेतून पाहू लागलेयत आणि त्यांना देव्हाऱ्यात बसवून त्यांची पूजा करु लागलोयत. म्हणून तर साध्या घरगुती किंवा गल्लीतल्या भांडणातही आपल्याला यांची मध्यस्ती लागते. यातूनच आपल्याला सारं काही समजते आणि आपणच जनतेचे तारणहार अशी यांची मनोभुमिका वाढते आणि यांचा हळुहळू देव होऊन जातो. अशा व्यक्तींना मिळत असलेली प्रतिष्ठा हे अम्पल्या समाजाच्या आजच्या ऱ्हासाच मुख्य कारण आहे.

आपल्या हिन्दी लेकांना एकूणच देव या संकल्पनेविषयी भलताच (नको तेवढा) आदर आणि भयंकर भिती आहे. ‘देवाला सर्व माफ असतं’ आणि ‘त्याचं ऐकलं नाहीतर तो आपल्याला पाप करेल’ हे लहानपणापासून आपल्या मनात ठासून भरवलेलं असतं. देवाविषयी जशी आपल्याला भिती आणि त्यातून निर्माण झालेला (आभासी)आधार वाटतो, तशीच भिती आणि काळजी करण्यासारखा आधार या लोकशाहीतल्या बेगडी देवांचाही वाटू लागलाय आणि ते ह्या देवांनी पुरतं ओळखलंय. ‘भित्यापाठी ब्रम्हराक्षस’ या न्यायाने है ‘लोकराक्षस’ आता ‘लोकरक्षकां’चं रुप घेऊन आपल्याच मागे लागलेले आहेत. देवाने केलेली शिक्षा हे आपल्याच पापाचं फळ असतं असं समजून आपणही शांत बसतो आणि त्याला हतबलतेचं लेबल लावतो. त्यातूनच ही अशी झुंडशाही वृत्ती वाढीला लागते हे आपल्याला समजत असतं, पण देवाला कोण शिक्षा करणार, असं म्हणत पुढच्या निवडणूकीत हे देव बदलून दुसरे बसवण्याचा आपण निर्धार करतो.

देव बदलतो पण परिस्थिती तिच राहाते. आपण पुजत असलेल्या आकाशातल्या देवाला जसा माणसानेच जन्म दिला आहे, तसाच लोकशाहीच्या संगमरवरी मखरात बसलेल्या नगरसेवक, आमदार, खासदार आदी देवांनाही आपणच जन्म दिला आहे, ह्याचंच जन्मदात्री जनतेला विस्मरण झालेलं आहे आणि जनतेच्या हतबलतेचं कारण हेच आहे. राक्षस-भुतादी योनीतील आत्मे जसे अमावस्या-पोर्णिमेला ऐन भरात असतात, तसे हे लोकशाहीतील नविन देव निवडणुकांच्या दरम्यान उत्तेजित होतात आणि त्यातून असे प्रकार घडतात. हे प्रकार निवडणुका जस जश्या जवळ येतात तसे वाढीला लागतात. देवासारखं वागावं ही आणखी एक आपल्याला मिळालेली शिकवण. तरुण पिढी या नविन देवांसारखी वागू बघते आणि आपल्यासारखंच वागू पाहाणाऱ्यी ह्यी पिढीवर देवांचा हात असल्याने, आपलं शष्पही कोणी वाकडं करु शकत नाही, अशी अनुभवांती रास्त समजूत तरुणाईची आणि एकूण सर्वांचीच होते आणि अशा हिंसा घडतात. आजवर कुठल्याच बेकायदेशीर घटनांमध्ये राजकारण्यांना शिक्षा झालेली आपल्याला दिसलेली नाही. राम कदमानाही एव्हाना क्लीन चिट मिळाली असेल. ह्याचाच आकर्षण तरुणाईला वाटून ती त्यांच्यामागे वाहवत जाते, हे वास्तव आहे.

कोणत्याही समाजाचं नैतिक सुदृढपण त्या समाजासमोर आदर्श कोणाचे आहेत त्यावर ठरतं. स्वातंत्र्यपूर्व काळात असे आदर्श आपल्या समाजात होते. तो काळच ध्येयाने भारलेला असल्याने, त्या काळातल्या राजकारण, लेखन, चित्रपट, कला आदी विविध क्षेत्रात मिर्माण झालेलं नेतृत्व समाजाच्या चांगल्या-वाईटाचा विचार करणारं होतं. त्यांच्या विचारातून समाजाला मार्ग मिळत होता. या नेतृत्वावर समाजाचीही श्रद्धा होती. स्वातंत्र्योत्तर काळातही काही वर्ष स्वातंत्र्यपूर्व काळातल्या विचारवंतांच्या विचाराचा प्रभाव जनतेवर होता व त्यातून सामाजिक नैतिकता पाळली जायची. नंतरही नरहर कुरुंदकर, पु. ल. देशपांडे, मधु दंडवते, अटलबिहारी वाजपेयी, चित्रपट-नाटक क्षेत्रातील काही धुरीण आदी समाजातल्या अपप्रवृत्तींवर वेळोवेळी टीका करत असत व समाजाला आणि राज्यकर्त्यानाही ट्रॅकवर ठेवायचा प्रयत्न करत असत. समाज आणि राज्यकर्तेही त्यांच्या म्हणण्याचा विचार करत असत. नंतरच्या काळात महाराष्ट्रात विचारवंत झाले नाहीत असं नाही, परंतू त्यांच्या म्हणण्याकडे समाज आणि राज्यकर्त्यांनीही दुर्लक्ष करण्यास सुरुवात केली. पुढे तर वेगळा विचार म्हणजे आपल्या विरोधी विचार असे त्यांनीच ठरवून अश्या मार्गदर्शकांवर वेवेगळ्या ‘इझम’चे शिक्के(ते हि स्वत:च) मारून त्यांना बेदखल करायला सुरुवात केली. विचारांचा सामना विचारांनी करायचा असतो हे केवळ पुस्तकातल एक वाक्य बनून राहून गेल. अशा काही विचारवंतांनीही मग अपरिहार्यपणे कुठल्यातरी अ(प)क्षाकडे झुकणं स्वीकारलं आणि मग समाजाचा विचार करायची धुरा केवळ कुठल्यातरी पक्षाकडे आली. हे म्हणजे माकडाच्या हातात कोलीत मिळाल्यासारखं झालं आणि मग त्यातून झुंडशाही निर्माण झाली. हे असं होणं हे सहाजिकच होतं आणि त्याचेच परिणाम म्हणून वर उल्लेख केलेल्यी घटना घडल्या असा माझा निश्कर्ष आहे..गुंड-पुंड-भ्रष्ट आणि भल्या-बुऱ्या मार्गाने सत्तेवर येण्यासाठी अट्टाहास करणारे राजकारणी (माननीय गणपतराव देशमुखांसारखे आणखी काही मोजके अपवाद वगळता) तरुण पिढीसमोर आदर्श असताना दुसरं काही अपेक्षितच नाही. राजकारणाला आणि ते करणाऱ्या राजकीय व्यक्तींना नाहक मिळणाऱ्या प्रतिष्ठेमुळे असं घडलंय. पेपरातही एखाद्याने काही अतुलनीय कार्य केल असेल तर त्या बातमीला दुय्यम स्थान दिल जात आणि गावोगावी एका पक्षातून दुसऱ्या पक्षात (शक्यतो सत्ताधारी पक्षात. कारण टेंडरं आणि कमिशन) प्रवेश करणाऱ्या बेकार तरुणांचे फोटो ठळक जागी झळकतात. राजकारणात जाण्यासाठी लागलेली स्वार्थी चढाओढ, हे आपल्या समाजाचं नैतिक अधपतन वेगाने होत असल्याचं लक्षण आहे.,

हल्ली राजकारण याचा एकच अर्थ राहिला आहे. केवळ विशिष्ट गटाचा स्वार्थ साधणारी संघटना उभी करायची आणि दमदाटी किंवा देशकालपरिस्थितीचा विचार न करता संप, मोर्चे, जाळपोळ करत सुटायचं. ह्यात सारेच सामील. वर्षानुवर्ष चाललेल्या वांझोट्या चर्चा आणि निरर्थक चौकश्या समित्या यातून काहीच निष्पन्न होत नाही म्हटल्यावर, लोकशाही मार्गाने सभा-मोर्चे काढून, सार्वजनिक संपत्तीच नुकसान न करता करून आणि जीवित हानी होऊ न देता आपला निषेध नोंदवता येतो यावरचा विशाव्स उडून गेला आहे. अश्या परिस्थितीत दंगा किंवा जाळपोळ हाच एक मार्ग उरतो. झुंड शाहीतून निर्माण होणाऱ्या उन्मादी दहशतीपुढे कोणतेही सरकार झुकते हे लक्षात आल्याने, त्याच मार्गाचा जास्तीत जास्त अवलंब केला जातो. हल्ली कोणत्याही कारणाने एकत्र येणं या गोष्टीचा समारोप धिंगाणा घालण्यानेच होतो याचा अर्थ नेमका काय हे शोधताना मला ‘उन्माद’ हे एकच कारण दिसतं. कालचा चिंतामणीचा आगमन सोहळा असो की आजचा भारत बंद असो. मागच्याच आठवड्यात राम कदमांचा जाहिर तमाशा हे याचंच फलित होत.

सध्या चाललेल्या या उन्मादी प्रकाराने मला एक प्रकारची चिंता वाटू लागली आहे. चिंता अशासाठी की अशा प्रकारांमुळे माणसामाणसांत अनेक अदृष्य भिंती उभ्या राहू लागल्यायत. ह्या भिंती जातीच्या आहेत, धर्माच्या आहेत आणि त्याही पेक्षा पक्षाच्या आहेत. जो आपल्या मताचा नाही, तो शत्रू अशी वागणूक मिळू लागली आहे. आपल्या विरोधी मतं मांडणारांवर विविध ‘इझम’चे शिक्के मारून त्याला खड्यासारखं बाजूला टाकलं जात आहे. कोणी तसं का म्हणतोय, ह्याचा विचार करायची गरज कुणाला वाटेनासी झालीय. विचाराचा सामना विचाराने करायला जास्त हिम्मत लागते. त्यापेक्षा शिक्का मारून बाजूला काढणं जास्त सोपं असतं. शिक्का मारायला कुठे डोकं लागतं? आकाशात उगवणाऱ्या इंद्रधनुष्याच्सा सात रंगांतही या राजकारणाने भिती उभ्या केल्यायत. उद्या असंच चालू राहिलं तर आपण दिसायला एकसंघ दिसत असलेला समाज असलो तरी, आतून मात्र एक भागीले एकशेपंचविस कोटी असे आहोत याची जाणीव होते आणि मन मनातल्या चिंतेची जाणीव भीती रूपाने समोर उभी ठाकते..

माझं मन अस्वस्थ होतं आणि स्वत:लाच एक प्रश विचारत, हे कधीतरी बदलणार आहे का?

-नितीन साळुंखे

9321811091

One thought on “अस्वस्थ मन..

  1. अलीकडे तर गणपती सोहळा
    हा ठकांचा च वाटतोय खरं तर सर्व सण ह्या राजकारण्यांनी आणि काही बदमाश च्या हातात गेले आहेत आणि बदनाम मात्र हिंदू धर्म किंवा सण साजरे करणारे होताहेत

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s