पुलं वाचतची गेलो, तेथे पुलं होवूनिया ठेलो..!’

पुलस्पर्श होताच दु:खे पळाली

नवा सूर, आनंदयात्रा मिळाली..

नैराश्येतुनी माणसे मुक्त झाली

जगू लागली, हास्यगंगेत न्हाली..!

– कविवर्य मंगेश पाडगावकर

वेंगुर्ल्याच्या ‘साप्ताहिक किरात’च्या दिवाळी विशेषंकात ‘पु. ल. देशपांडें’वर प्रसिद्ध झालेला हा माझा लेख..

पुलं वाचतची गेलो, तेथे पुलं होवूनिया ठेलो..!’

‘साप्ताहिक किरात’च्या दिवाळी विशेषंकासाठी संपादकांनी ‘पु. ल. देशपांडें’विषयी लेख लिहायची सुचना केली. वास्तविक किरातच्या संपादकांची सुचना मी आज्ञा म्हणूनच घेतो. ‘किरातचा’ विषय होता पुलंच्या साहित्याचा माझ्या किंवा समाजाच्या जडण घडणीवर झालेला परिणाम. पुलंच्या लिखाणाचा समाजावर काय परिणाम झाला याचं मुल्यमापन करण्याइतका काही मी मोठा नाही, परंतु माझ्या स्वत:च्या वैचारिक जडण घडणीवर पुलंच्या साहित्याचा नि:संशय परिणाम झाला आहे. आज मी जे काही चार वेडेवाकडे शब्द लिहू शकतो, त्यामागे पुलंच्या साहित्याचा सिंहाचा वाटा आहे.

मला पुलं पहिल्यांदा भेटले, ते पहिल्यांदा ‘बटाट्याच्या चाळी’त. कुतुहल टक्क जागं असणाऱ्या शाळकरी वयातच मला पुलं भेटले हे माझं भाग्य. लहान वयातच मला वाचनाची सवय लागण्यामागे जसं रोजचा पेपर, चांदोबा, किशोर, चंपक यांचा मोलाचा वाटा होता, तेवढाच मोठा वाटा पुलंचा होता. पुढे जसजशी मला पुस्तकं उपलब्ध होत गेली, तसतसा पुलंची पुस्तकं वाचायचा मी सपाटा लावला. पुलंच्या पुस्तकांचं पहिलं वाचन मी आधाशासारखं केलं. त्या वाचनामागे निश्चित असा काही विचार नव्हता. पोटभर हसता यावं, याच एका उद्देशाने मी पुलंच्या साहित्याचा अक्षरक्ष: फडशा पाडता झालो.

पुढे जसं जशी समज येत गेली, तस तसे पुलं मी सावकाशीनं वाचत गेलो आणि दरवेळी पुलं मला नव्याने उलगडत गेले. पुलंवर खरं तर विनोदी लेखक म्हणून शिक्का मारून आपण त्यांच्यावर अन्याय केला आहे असं मला वाटतं. पुलं तत्वचिंतक होते. विचारवंत होते. तत्वज्ञानासारखा निरस, रुक्ष विषय पुलंनी आपल्याला विनोदाच्या माध्यमातून हसत खेळत शिकवला. आपण मात्र पुलंच्या सांगण्याकडे विनोद या पलिकडे पाहिलं नाही. त्यांचं साहित्य आपण डोक्यावर घेतलं, पण त्यातल्या विचाराकडे मात्र सोयिस्करपणे दुर्लक्षच केलं. रोजच्या जगण्यातूल नेमकी विसंगती पकडायची आणि ती न दुखावता विनोदाच्या माध्यमातून लोकांसमोर ठेवायची कशी, हे पुलंनीच दाखवून दिलं. खरंतर विनोदाच्या माध्यमातून पुलंनी तत्वज्ञानाचे जहाल डोस विनोदाच्या आवरणातून समाजाला पाजले असं मी समजतो. हेच जर त्यांनी जड शब्दांतून आणि उपदेश करायच्या आवेशाने शिकवलं असतं, तर पुलं हे ‘महाराष्ट्राचं लाडकं व्यक्तीमत्व’ कधीच होऊ शकले नसते. तसं झालं असतं तर महाराष्ट्रातले एक विचारवंत म्हणून त्यांची पुस्तकं वाचनालयात वाचकांची वाट पाहात बसली असती. तसं झालं नाही हे महाराष्ट्राचं सुदैव आणि पुलंनी साध्या सोप्या शब्दांतून सांगितलेला विचार महाराष्ट्राने फारसा मनावर घेतला नाही, हे मात्र महाराष्ट्राचं दुर्दैवं..!

पुलंची बहुतेक सर्व पुस्तकं मी वाचली आहेत. पुन्हा पुन्हा वाचली आहेत. जेवढ्यांदा ही पुस्तकं मी वाचली, तेवढ्यांदा त्यातून नविन काहीतरी सापडत गेलं. गव्हापासूनच पोळ्यांचं पीठ, करंज्यांचा मैदा आणि गोडाच्या किंवा तिखटाच्या शिऱ्यासाठी रवा सापडावा, तसं. लिखाण एकच, पण दरवेळी नविन, अधिक रसदार आणि विचाराच्या तब्येतीला मानवणारं असं काहीतरी सापडतंच सापडतं. पुलंचं लेखन विचार कराचला भाग पाडतं. उदाहरणच द्यायचं तर, मी पुलंच्या ‘एक शुन्य मी’ या लेखसंग्रहाचं देईन. पुलंचा हा लेखसंग्रह माझ्यासाठी गीता, कुराण, बायबल काय म्हणाल ते आहे. जिवनातील प्रत्येक समस्येवर उत्तर आणि जिवनातले आनंदाचे क्षण कसे साजरे करावेत, यावरचं उत्तम मार्गदर्शन या पुस्तकात मला सापडते. जेंव्हा जेंव्हा मी अस्वस्थ असतो, तेंव्हा तेंव्हा मी हे पुस्तक काढून त्यातला जो समोर येईल तो लेख काढून वाचत बसतो आणि माझ्या अस्वस्थपणावर त्यात ‘उतारा’ हमखास सापडतो आणि माझ्यातला तो अस्वस्थपणा शब्दांतून कागदावर उतरत जातो आणि मन मोकळं मोकळं होत जातं. हा लेख लिहितानाही मला पुलंवर काय लिहावं आणि काय नको ते मला कळत नव्हतं. पुलं माझं दैवत आहे. नको नको, दैवत म्हटलेलं पुलंना आवडणार नाही. पुलं मला माझे मित्र वाटतात. चांगल्यासाठी पाठीवर हाताने थाप मारणारे आणि चुकीच्या गोष्टीसाठी त्याच हाताने कान पिळणारे. अशा मित्रावर काय आणि किती लिहावं हेच मला समजत नव्हतं. अशा अवस्थेत मी सवयीप्रमाणे ‘एक शुन्य मी’ उघडलं आणि पुढचं सर्व आपोआप शब्दबद्ध होत गेलं..

समाजात खोलवर रुजलेल्या अंधश्रद्धेची एखाद्या कुशल शल्यविशारदाच्या नजाकतीने शल्यक्रिया कशी करावी, हे पुलंनी फार उत्तम रितीने दाखवलंय. ‘एक शुन्य मी’ या पुस्तकातल्या त्याच नांवाच्या लेखात पुलंनी म्हटलंय, मुंबईतील वांद्र्याच्या एका देवीची ‘दुखरे अवयव बरी करणारी देवी’ म्हणून ख्याती आहे. आपला जो अवयव दुखत असेल त्या अवयवाची मेणाची प्रतिकृती करुन देवीच्या चरणी वाहिली की त्या अवयवाचं दुखणं नाहीसं होतं अशी सर्वच भाविकांची श्रद्धा. यापेक्षा पुलंनी विनोदी अंगाने शंका विचारली, की त्यांच्या शेजारच्यांना मुळव्याध आहे, तर त्यांनी कोणता अवयव देवीला अर्पण करावा. यावर उत्तर नव्हतं. लोकांनी हसून वेळ मारून नेली, परंतू पुलंच्या प्रश्नातलं मर्म त्यांना बरोबर समजलं होतं. हेच जर ’ह्या तुमच्या साऱ्या अंधश्रद्धा आहेत’ असं जर पुलंनी एखाद्या तत्ववेत्याचा आव आणून सांगितलं असतं, तर धार्मिक भावना दुखावल्या म्हणून समाजात बरंच काही विपरीत घडलं असतं. पुलं पुढे म्हणतात, की देवी जर खरंच असे दुखरे अवयव दुरुस्त करत असेल, तर तिला सर्वांनी आपापल्या मेंदूची प्रतिकृती अर्पण करायला हवी, जेणे करुन लोकांचे मेंदू दुरुस्त होतील. पण तसं घडणार नाही असा विश्वासही पुलं व्यक्त करतात, कारण खरोखर तसं झाल्यास सर्वात पहिली देवळं, मशिदी नि चर्चेस इत्यादी दुकानं बंद होतील. देवालाही स्वत:च्या भवितव्याची चिंता आहेच की. लोकांनी मेंदू जागृत ठेवून वागावा हे पुलंनी विनोदाच्या आधाराने सांगितलं. माझेही देव आणि दैव यांच्यावरचे विचार काहीसे असेच असून, पुलंच्या पुस्तकांच्या वाचनाने त्यांना बळ मिळालं आहे. पुलंनी समाजातील अंधश्रद्धा आणि राजकारण यावर बराच काही लिहिलंय. माझेही हे दोन चिंतेचे विषय. मी माझ्या कुवतीने लिखाणाच्या माध्यमातून समाजात वाढीला लागलेल्या बुवाबाजी, अंधश्रद्धा आणि हल्लीच स्वार्थांध राजकारणावर लिहायचा जो प्रयत्न करत असतो, त्यानागे पुलंची प्रेरणा आहे..

राजकारणातं झालेलं गुन्हेगारीकरण आणि भ्रष्टाचाराचा माजलेला राक्षस यावरही पुलंनी वेळेवेळी निर्भिड टिका केली आहे. राजकारण हा समाज जिवनाचा गाभा होत चाललाय. राजकारणाचा दुष्परिणाम म्हणजे बुद्धीभेद करण्याचं प्रमाण वाढलेलं असून कुणाचाच कुणावर विश्वास राहीलेला नाही. तेंव्हाच्या राजकारणावर पुलंनी जे भाष्य करुन ठेवलंय, ते जसंच्या तसं आजही लागू पडतं. आणीबाणीच्या काळात काॅंग्रेसवर टिका केली असताना, “तुम्हा साहित्यिक लोकांना राजकारणातलं काय कळतं?” असा प्रश्न काॅग्रेसचे लोक विचारत असत. या सवालाला उत्तर देताना पुलंनी लिहिलं होतं, “खरं म्हणजे सामान्य जनतेलाच मुळात राजकारणातलं काय कळतं हा प्रश्न त्यांना विचारायचा असतो. तुम्ही आम्हाला निवडून दिलंत की तुमचं काम संपलं. त्यानंतर आम्ही जी तत्वभ्रष्टता दाखवतो, जो भ्रष्टाचार करतो, आज मिठ्या मारलेल्या राजकीय पुढाऱ्याचा उद्या गळा दाबायला जातो, काल ज्याला हुकूमशहा म्हणत होतो त्याच्या टोळीशी नाते जमवून त्याला आज लेकशाहीवादी म्हणतो हे सारे काय आहे असले प्रश्न विचारू नका. हे राजकारण आहे, तुम्हाला कळणार नाही.” पुलंनी हे सन १९७९ मधे लिहिलेल्या ‘सत्तेच्या साठमारीत लोकशाहीचा बळी’ या लेखातलं म्हणणं मला मध्यंतरी जेंव्हा खासदार श्रीमती पुनम महाजनांनी ज्येष्ठ साहित्यिक श्री. लक्ष्मीकांत देशमुख यांना उद्देशून ‘कलाकार, साहित्यिक यांनी फालतू भाष्य करु नये” असे उद्गार काढले होते, त्या समयाला आठवलं. मी त्यावेळेस सोशल मिडियावर श्रीमती पुनम महाजनांच्या त्या वक्तव्यावर टिका केली होती, त्यानागे माझ्या स्वत:च्या विचारांसोबत पुलंच्या विचारांचाही पगडा होता. पुलंच्या वेळपेक्षा आताचं राजकारण जास्त कोडगं, जास्त निर्लज्ज, जास्त क्रिमिनल झालंय. पेपरात पुराव्यासकट भ्रष्चाचार सुद्ध करणारे लेख लिहिले तरी त्याची दखल घेतली जात नाही, भ्रष्चाचारासाठी जबाबदार अधिकाऱ्याना जाब विचाराचं सोडाच, त्याला बढती दिली जाते. अशावेळी गप्प मी एकटा/एकटी काय करणार म्हणून गप्प न बसता राजकारणी आणि अधिकारी यांच्या गैरकृत्यांचा जमेल तसा आणि जमेल तेवढा निषेध करायलाच हवा हे मी पुलंकडून शिकलो.

पुलंच्या निरीक्षणाबद्दल मी काय बोलाव? अगदी साध्या साध्या गोष्टीतून पुलंनी जे चिंतन केलाय, त्याला तोड नाही. साधी विराम चिन्ह घ्या. रोजच्या वापरातल्या प्रश्नचिन्हावर लिहिताना पुलं म्हणतात, “प्रश्नातून या जगातल्या कुणाचीच सुटका नाही..! मग जगणे म्हणजे नुसते श्वासोश्वास घेणे की वेळोवेळी पडत असलेल्या प्रश्नांच्या उत्तरांमागून धावणे? शेवटी प्रश्न म्हणजे तरी काय आणि उत्तर म्हणजे तरी काय? – हा देखील एक प्रश्नच. मी त्या प्रश्नचिन्हाकडेच निरखून पाहतो. आणि युरेका..! त्या प्रश्नाचिन्हातच माझे उत्तर कसल्याशा संकेतील भाषेत दडवले आहे हे मला ठाऊक नव्हते. प्रश्नाचिन्हाच्या त्या आकृतीखालीच टिंब, म्हणजे शून्य हे त्याचे उत्तर असते.” वर वर पाहताना हे वाचायला छान वाटते. पण या छोट्याश्या वाक्यांतून पुलंनी आपल्याला आपलं रोजचं आयुष्य जगताना पडणाऱ्या विविध प्रश्नाची उत्तरं शोधण्याचा प्रयत्न करायला हवा असा संदेश दिला आहे. ती उत्तर शोधताना कदाचित हाती काहीच लागणार नाही, परंतु ती उत्तर शोधताना काहीतरी दुसर, अनपेक्षित आणि मनाला उभारी देणार काहीतरी नक्की सापडेल, असाही संदेश पुलंनी दिला आहे, असं मी मानतो, कुठे काहीकाळ थांबायचं, हल्ली कुठे पूर्ण थांबायचं, कुठे वळायच आणि कुठे काय बोलायचं, याच कुणाला फार भान असेल अस वाटत नाही. अलीकडे विराम चिन्हेही कुणी वापरताना दिसत नाही. मग ती योग्य त्या ठिकाणी असावीत याची काळजी करण्याच कुणाला काही कारणच उरत नाही. आपल्या आजच्या जगण्याच प्रतिबिंब असं विराम चिन्हांतून दिसत असत. पुलंचा हा उपदेश आता माझ्या जगण्याचा पाया झाला आहे. मी हि अनेक प्रश्नांच्या उत्तरांच्या शोधात भटकत असतो. त्या भटकण्यातून माझ्या हाती बरचस ठोस असं काहीतरी सापडत असत. त्या साप्द्लेल्यातून पुन्हा नवे प्रश उभे राहत असतात आणि पुन्हा त्यांची उत्तर शोधण्याच्या मागे मी जात असतो. निखळ आनंदाचा खेळ आहे हा. पुलंचा माझ्या वैचारिक जडणघडणीवर झालेला हा सर्वात सुंदर परिणाम आहे. पुलंनी विनोदाच्या माध्यमातून, माणसाने माणूस म्हणून कसे वागावे आणि कसे नाही, हे फार सुंदर रीतीने दाखवून दिले आहे आणि मी तसं जगण्याचा प्रयत्न करत असतो..मी पुलं व्हायच्या प्रयत्न करतोय, सातत्याने करतोय.

वारकरी साहित्यात देव पहायला गेलेला भक्त हा देवच होतो, अशी मान्यता आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, “देव पहावया गेलो । तेथे देवची होवूनी ठेलो ।“. पुलंबद्दल माझी नेमकी अशीच भावना आहे. मी तुकाराम महाराजांसारखा थोर भक्त नाही किंवा पुलंसारखा थोर विचारवंत लेखकही नाही. परंतु तुकाराम महाराज जसे नेहेमी पांडुरंगाच्या वाटेवर चालत राहिले, तशीच काहीशी माझीही भावना पुलाच्या साहित्याच वाचन करताना असते. म्हणून म्हणालो, “पुलं वाचतची गेलो, तेथे पुलं होवूनिया ठेलो..!’

– नितीन साळुंखे

९३२१८ ११०९१.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s