डॉ.आ.ह. साळुंखे; मला वाट दाखवणारा ध्रूवतारा..

डॉ.आ.ह. साळुंखे; मला वाट दाखवणारा ध्रूवतारा..

काल दिनांक २० जुलै रोजी दादरच्या वनमाळी हाॅलच्या सभागृहात ‘विजय सातपुते स्मृती दिना’निमित्त, ज्येष्ठ विचारवंत, साक्षेपी संशोधक-अभ्यासक-लेखक डॉ.आ.ह. साळुंखे यांना ऐकण्याचा योग आला.

डाॅ. साळुंखे यांच्या ग्रंथांचा मी एक लहानसा वाचक आहे. त्यांची अनेक पुस्तकं मी वाचत असतो. जगताना मला पडत असलेल्या सामाजिक प्रश्नांची आणि माझ्या मनाला जाणवत असलेल्या भारतीय समाजमाणसाच्या मनातील थरांत समस्यांवरची अनेक प्रश्नांची उत्तर मला डाॅ. साळुंखेच्या ग्रंथांमधून सापडतात.

मी गेली काही वर्ष डाॅ. साळुंखेनी दाखवलेल्या मार्गाने चालण्याचा प्रयत्न करत आहे. तसं चालताना मी मला प्राप्त बुद्धीचा उचीत वापर करण्याचाही प्रयत्न करत असतो.

ध्रूव तारा आपल्याला रात्रीच्या अंधारात दिशा दाखवण्याचं काम करत असला तरी, पायाखालची वाट मात्र आपली आपल्यालाच शोधावी लागते. प्रसंगी नवीन वाट पाडायला लागते. त्या दृष्टीने मी डाॅ. साळुंखेंना माझ्या वैचारिक वाटचालीतील दिशादर्शक ध्रुव ताऱ्याचं स्थान माोठ्या सन्मानाने दिलेलं आहे. अशा डाॅक्टर साळुंखेंना ऐकण्याची संधी मी दवडणं शक्यच नव्हतं..!

कालच्या कार्यक्रमात डॉ आ. ह. साळुंखे यांच्याशी गप्पा मारताना, प्रा. वृषाली विनायक आणि श्री. राज असरोंडकर यांनी त्यांना विचारलेल्या अनेक प्रश्नांना डाॅक्टरांनी दिलेल्या उत्तरातून, माझ्या मनात असलेल्या काही प्रश्नांची उत्तरं आपसूक मिळत होती, तर काही प्रश्नांची उत्तरं शोधताना मी करत असलेला विचार योग्य मार्गावर असल्याची नकळतची पावतीही मला मिळत होती. बोलीभाषा-प्रमाणभाषा, धर्म, धर्माची भिती, त्या भितीतून निर्माण झालेले हीतसंबंधं, त्या हितसंबंधांचे माजलेले देव्हारे, गोतम बुद्धाचे विचार, त्या विचारांचं आपल्या मातीशी असलेलं नातं इत्यादीसंबंधीचे त्यांचे विचार, श्रोत्यांना समजेल अशा सोप्या शब्दांत, सहज समजतील अशी उदाहरणं देऊन प्रकट केले. मला कल समृद्ध झाल्यासारखं वाटलं.

अशा या विचारवंतांना प्रत्यक्ष पाहाण्याचा, त्यांच्या विचारधनाचा आनंद घेण्याचा, त्यांच्याशी दोन शब्द बोलण्याचा योग काल मला मिळाला. ही संधी मला ज्यांच्यामुळे प्राप्त झाली ते माझे स्नेही श्री. शरद कदम, माझी छोटी मैत्रिण उल्का मेस्त्री-पुरोहित आणि ‘विजय सातपुते मित्र परिवारा’चा मी आभारी आहे.

-नितीन साळुंखे

9321811091

शिष्य व्हा, गुरु ठायी ठायी आहेत..

शिष्य व्हा, गुरु ठायी ठायी आहेत..

गुरू कोणाला न्हणावं, याची व्याख्या करणं काही फार कठीण नाही. आपल्याला जो जो काही शिकवतो, तो तो आपला गुरू. या अर्थाने गुरू यत्र तत्र सर्वत्र भरून राहीलेला आहे. गुरुचा धर्मच त्याच्याही कळत वा नकळत शिकवणं हा असतो, प्रश्न आपण त्याच्याकडून काय आणि किती शिकतो, हा आहे. आई-वडील, शिक्षक, पत्नी व आणखी काही जवळचे मित्र-परिचित हे आपले प्रत्यक्ष गुरू. पण अप्रत्यक्ष, अपरिचित गुरू तर अगणीत असतात. ते देतच असतात, आपण किती घेतो आणि आपल्या वाटेला आलेला शिष्य धर्म कसा निभावतो याचा विचार आजच्या गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी करणं गरजेचं ठरतं..

आमच्या मुंबईसारख्या शहरात रोज सकाळी कामासाठी बाहेर पडल्यापासून शिकायची सुरुवात होते. नेहेमीच्या बसचा कंडक्टर, बसमधूल प्रवासी, रिक्शावाला, लोकल प्रवासातील सहप्रवासी -यात प्रथम वर्गातले वेगळे आणि द्वितिय वर्गातले वेगळे-, नाक्या नाक्यावर लागलेले ‘काविळ’ झालेल्या तथाकथीत समाजसेवक, नेते यांचे बॅनर्स, रस्त्याने चालताना दिसणारी अगणित माणसं हे सारे सारे मला कसं वागावं आणि कसं वागू नये याचं अप्रत्यक्ष शिक्षण देत असतात. त्यांच्याकडून मी बरच काही शिकत असतो आणि स्वत:त ते मला देत असलेल्या अप्रत्यक्ष शिकवणीनुसार माझ्यात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करत असतो. तरीही बरीच सुधारणा अद्याप व्हायची बाकी आहे, याचा साक्षात्कार पुन्हा हेच चक्र दुसऱ्या दिवशी फिरताना होतो. साक्षात्कार आणि गुरूचा संबंध मला असा रोज नव्याने अनुभवायला मिळतो आणि मग मी दररोज या गुरुंच्या नव्याने प्रेमात पडत जातो..

अशाच एका रिक्शावाल्याने आपलं उदरभरण करणाऱ्या साधनाकडे, म्हणजे एखादा हातगाडीचा ठेला असो वा पानपट्टीची टपरी असो वा एखादं काॅर्पोरेट आॅफिस असो व अगदी हमाली असो, कसं पाहावं हे शिकवलं. त्याने त्याच्या रिक्शाला ‘चक्क ATM’ असं नांव दिलं होतं. जगातल्या सर्व ग्रंथांचा कीस पाडूनही रिक्शासाठी इतकं समर्पक नांव सुचलं नसतं, जे त्या सामान्य माणसाला सुचलं होतं. प्रेम असलं की असं छान छान सुचतं. आपले पोट भरणाऱ्या साधनाकडे प्रेमाने पाहावं हे त्या जेम तेम शिकलेल्या उत्तरप्रदेशी रिक्शावाल्याने मला शिकवलं. एका टॅक्सीवाल्याने गाडीचा हाॅर्न हा जनावरांना मागून येणाऱ्या गाडीपासून सावध करण्यासाठी असतो, माणसांसाठी नसतो, हे शिकवलं;वर ‘आजकल तो मन्सा न होने पर भी हारन बजाना पडता है साहब, क्या करे, आदमी जानवरसे भी बदतर हो गया है’ असं त्याचं अनुभवसिद्ध ज्ञानही साध्या सोप्या शब्दात दिलं. राजकारणी-भ्रष्ट अधिकारी समाजात कसं वागू नये याची शिकवण तर सकाळ संध्याकाळ देत असतात, ते ही गुरुच..!!

असं रोज काही ना काही आपल्याला शिकवून मला माझ्या शिष्यधर्माची सातत्याने याद दिलवणारे सर्वच मला गुरुस्थानी वाटतात. ‘मला समजते ते सर्व काही नाही’ हे माझं आवडतं वाक्य अशाच गुरुंची मला मिळालेली मोलाची शिकवण आहे. हे गुरू मला सातत्याने जमिनीवर राहाण्यास मदत करत असतात..

दररोज भेटणाऱ्या या सर्व गुरुंसारखाच पुस्तकं हा माझा महत्वाचा गुरू. सदा सर्वकाळ माझी संगत करणारा. लोक मुद्दाम टाईम अॅडजस्ट करून, आजुबाजूला जाहिरात करत ‘सत्संग’ करायला जातात. अलिकडे तर सत्संग हा स्टेटस सिंम्बीॅल झालाय हे पेप्रात येणाऱ्या जाहिरातींवरून समजतं. पण पुस्तकाचा सत्संग करायला कुठंही जावं लागत नाही. तेच बिचारं माझ्या झोळीत (पक्षी सॅकमधे. मी झोळीच वापरतो, म्हणून मी झोळी म्हणालो) निवांत बसून माझा संग करत सोबत प्रवास करत असतं. सोबत एखादं पुस्तक आहे ही भावनाच किती आश्वासक असते, हे ज्याने अनुभवलंय त्यांनाच कळेल. सतत सोबत करणारा, अबोल मार्गदर्शन करणारा पुस्तक हा एकमेंव गुरू. कोणतीही बंधनं नाहीत की बंधं नाहीत, व्रत नाही की सोहळे नाहीत की काहीच अवजड प्रथा-परंपरा नाहीत.

आपण कल्पना करू शकणार नाही एवढं सामर्थ्य या गुरुत आहे. मी माझ्या गुरुच्या या सामर्थ्याचा मन:पूत अनुभव घेतलाय आणि दररोज घेतो. तहान-भूक-संसार-वंचना-विवंचना-भवताल या साऱ्या- साऱ्याचा विसर पाडून क्षणात समाधी अवस्थेत नेणारा हा विलक्षण गुरु आहे. मेडीटेशनचा उपयोग स्वतःला विसरून कुठेतरी स्वतःशी एकरूप होणं हा असतो, हे मला ऐकून माहित आहे. ही अवस्था समाधी लागण्याच्या जवळपास असते अशी माझी समजूत आहे. आणि ती समजूत जर खरी असेल, तर मी खात्रीने सांगू शकतो, की पुस्तक वाचताना माझीही अगदी गाढ समाधी लागते. मी ध्यान, योग, अध्यात्म यांच्या वाटेला कधी गेलो नाही, पण त्यातून जी अनुभूती ते करणारांना मिळत असेल, त्यापेक्षा मला पुस्तकातून मिळणारी अनुभूती त्या पेक्षा कणभरही कमी नाही. पुन्हा या गुरूशी रमणाम होण्यासाठी कोणतीही विशिष्ट जागा, उदबत्तीचा सुगंधी धूर, मंद प्रकाशयोजना, गूढ गंभीर स्वरातले मंत्रोच्चार किंवा आणखी काही इत्यादी कशाचीही गरज भासत नाही. पुस्तक गुरूशी एकरूप होऊन, त्या गुरूच्या हृदयीचे माझ्या हृदयी येण्यासाठी गर्दीचा रस्ता, रेल्वेचा फलाट, उडप्याच हॉटेल किंवा अगदी स्मशानही चालतं. भगवंताशी तादात्म्य पावण्याचा काय अनुभव होऊन गेलेल्या त्या संताना आला असेल तो असेल, पण या गुरूशी तादात्म्य पावण्याचा माझा अनुभवही त्या संतांच्या त्या दिव्य अनुभवापेक्षा वेगळा नाही. समाधी लागणं, मला वाटतं, यालाच म्हणत असावेत..!!.

या गुरुचं वैशिष्ट्य म्हणजे, याने ‘मी सर्वज्ञानी नाही’’ याची जाणीव माझ्यात सतत तेवत ठवली. एक पुस्तक वाचून मला काहीतरी समजतंय न समजतंय, तोवर दुसर त्याच विषयावरचं, परंतु वेगळी मांडणी असणारं पुस्तक हातात पडतं आणि ‘आपल्याला काही समजत नाही’ ही जाणीव आणखी तीव्र होते. मला वाटतं, आपल्याला काही समजत नाही किंवा आपल्याला जे जे समजतं असं वाटतं, ते सर्व काही नसतं, ही भावना आपल्यात निर्माण करून, ज्ञानाच्या दिशेने आणखी चार पावलं नेऊन आपली विचार शक्ती विकसित करणारा पुस्तकासारखा अन्य दुसरा गुरु नाही.

माझ्यातलं शिष्यत्व सतत जागतं ठेवणारा अनुभव हा माझा आणखी एक गुरु. कोणताही गुरु माणसाला शहाणा करतो, असं आपण म्हणतो. अनुभवाच्या बाबतीतही हे आपण म्हणू शकतो. ‘म्हणू शकतो’ हा शब्द प्रयोग करण्यामागे, अनुभवाने माणूस शहाणा होतोच असं नाही, हा अनुभव आहे. ‘पुढच्यास ठेच, मागचा शहाणा’ ही म्हण म्हणूनच ठीक आहे. अन्यथा प्रत्यक्षात पुढच्यासही ठेच आणि मागच्यासही ठेचच, हा अनुभव आपल्याला वारंवार आला नसता. सध्या तर इथे आपण दुसऱ्याच्या सोडाच, स्वतःला लागलेल्या ठेचेतूनही काही शिकावयास तयार नाहीत, हे वारंवार सिद्ध होतंय. इथे गुरु चुकत नाही, तर शिष्य या नात्याने आपण चुकतो. गुरु मोठा असेल, तर शिष्यही त्याच तयारीचा लागतो. इथे कस लागतो तो आपल्यातल्या शिष्याचा. सध्याच्या सर्वत्र अविश्वास भरून राहिलेल्या काळात तर गुरूपेक्षा शिष्याची जबाबदारी खूप वाढलेली आहे. मोबाईलवर येणारे परंतु बुद्धीला न पटणारे मेसेजेस, नेत्यांच्या कोलांट उड्या, धार्मिक आणि जातीय उन्माद, आपल्या सर्वांच्यातच निर्माण झालेले पैशांचे अतोनात महत्व आणि त्यातून लयाला गेलेली माणुसकी ह्या सर्व गोष्टी आपल्या पूर्वानुभावाच्या कसोटीवर घासून त्या प्रमाणे आपलं वर्तन करायची आपण शिष्य म्हणून आपली जबाबदारी आहे. खऱ्या-खोट्याची शहानिशा कशी करावी, हे अनुभव शिकवतच असतो, आपण शिकत नाही ह्याची खंत आहे.

येत्या मंगळवारी, म्हणजे १६ जुलै रोजी गुरुपौर्णिमा आहे. ह्या दिवशी गुरूच महात्म्य सांगणारे, गुरुकडून काहीतरी शिकलो म्हणून गुरुचे उपकार स्मरणाऱ्या हजोरो मेसेजेसचा धुंवाधार पाउस पडणार. पण गुरूने दाखवलेल्या मार्गावर त्यापैकी कितीजण चालताहेत याचा शोध घ्यायचा प्रयत्न केला, तर पदरी निराशाच पडेल याविषयी मला तरी शंका नाही. आपण आजवरच्या आयुष्यात जे जे काही शिकलो, ज्यांनी ज्यांनी आपल्याला काही चांगलं शिकवलं त्या शिकवणुकी प्रमाणे वागण्याचा जास्तीत जास्त प्रयत्न करणं हीच खरी गुरुदक्षिणा असेल.असं केलं तरच त्या गुरुपौर्णिमेला अर्थ..!!

गुरुपौर्णिमा हा केवळ शुभेच्छा (ह्या का देतात हे मला अद्याप समजलेलं नाही. एकाने तर गेल्या वर्षी सर्वपित्री अमावास्येच्याही शुभेच्छा दिल्या होत्या.) देण्याचा दिवस नाही, तर आपल्यापैकी प्रत्येक शिष्याने अंतर्मुख होऊन, आपण ज्या ज्या गुरुकडून जे जे काही शिकलो त्या प्रमाणे आपण स्वत: वागतो आहोत का, याचा विचार करण्याचा, आपल्यातलं. शिष्यत्व सतत जागतं आहे का हे तपासण्याचा दिवस आहे, अस मी समजतो..!!

-नितीन साळुंखे

9321811091

१३.०७.२०१९

प्रसिद्धी- ‘दै. रामप्रहर’, पनवेल-रायगड, रविवार दिनांक १४ जुलै, २०१९

वीणा गवाणकर आणि त्यांची ‘गोल्डा’..!

वीणा गवाणकर आणि त्यांची ‘गोल्डा’..!

तो दिवस होता २२ जून २०१९. वार शनिवार. माझे मित्र व सुप्रसिद्ध लेखक, कवी, समूपदेशक श्री. प्रसाद कुलकर्णी यांच्या हस्ते एक पुस्तक प्रकाशनाचा कार्यक्रम होता. स्थान होतं वसई.

श्री. प्रसाद कुलकर्णी या बहुआयामी व्यक्तिमत्वाची माझी भेट झाली ती एका व्हाट्सअॅप ग्रुपमधे. त्या ग्रुपवर अनेकदा आमच्या चर्चा व्हायच्या, विचारांचं आदान-प्रदान व्हायचं, फोनवरही बोलणं व्हायचं, पण आमची प्रतिअक्ष भेट अशी काही झाली नव्हती. तो योग त्या दिवशी आला. श्री. कुलकर्णींना भेटता येईल या हेतूने मी वसईला त्या पुस्तक प्रकाशनाच्या कार्यक्रमाला गेलो.

कुलकर्णी वसई स्टेशनवरच भेटले. आम्ही कार्यक्रमाच्या ठिकाणी काहीसे लवकर पोहोचल्याने, पाहुण्यांसाठी असलेल्या खोलीत बसून तेवढ्या वेळात आमच्या भरपूर गप्पाही झाल्या. निमंत्रित पाहुणे येत होते. कुलकर्णींची भेट घेत होते. गाडीबरोबर नळ्याचीही यात्रा या न्यायाने, आलेल्यांशी माझीही ओळख करून देत होते. अर्थात, त्यात शिष्टाचाराचा भाग होता. बरं, मी ताड-माड उंचीच्या आणि तेवढ्याच उंचीचं कर्तुत्व असलेल्या कुलकर्णींच्या तुलनेत, मी उंचीने आणि वकुबानेही अगदीच धाकटा. त्यामूळे, माझी ओळख करुन दिल्यावर, ‘ओऽऽऽ, साळुंखे, तुमच्याबद्दल बरंच ऐकलंय साहित्य क्षेत्रात’ वैगेरे आनंदाचे चित्कार ऐकू येण्याची सुतराम शक्यता नव्हती. मी मात्र साहित्य क्षेत्रातल्या त्या तोलामोलाच्या महानुभावांना पाहून, त्यांना नमस्कार करताना आनंदात नहात होतो. त्यात कवी अशोक बागवे होते, कवी सतिश सोळांकुरकर होते आणि बालसाहित्यासारखा अवघड साहित्यप्रकार लिलया हाताळणारे एकनाथ आव्हाडही होते. लेखनकामाठी करणारांना माझ्या मनात सर्वोच्च आदराची भावना आहे. त्यात हे सर्व ह्या क्षेत्रातले दिग्गज..! ह्या सर्वांना याची डोळा पाहाण्याचं, त्यांच्याशी दोन शब्द बोलण्याचं भाग्य मला प्रसाद कुलकर्णींमूळे लाभलं होतं. प्रसादजी, मी आपला आभारी आहे.

त्या तिथेच, आमच्यापासून काहीशा दूर अंतरावर दोन स्त्रिया आपसांत गप्पा मारत बसल्या होत्या. कुलकर्णींशी हस्तांदोलन करुन पुढे जाणारे काही पाहुणे, त्या स्त्रियांपाशी जाऊन, अदबीने झुकून त्यांच्याशी दोन शब्द बोलत होते. त्या दोघी कोण, याची माझी उत्सुकता वाढत होती. मधे थोडीशी सवड मिळताच, मी कुलकर्णींना तसं विचारलं. वीणा गवाणकर आणि शोभा बागूल, कुलकर्णी म्हणाले. ती नांवं ऐकून मी तर तीन ताड उडालोच.

मग काही वेळाने, कुलकर्णींनी माझी वीणाताई आणि शोभाताई बागुलांची ओळख करुन दिली. शोभा बागूल म्हणजे बाबुराव बागूलांची कन्या. बाबुरावांची दोन पुस्तक मी वाचलेली होती आणि त्यांच्याबद्दलचा आदर मनात होताच. साक्षात त्यांच्या कन्येला भेटून, बाबुरावांना पाहिल्याचा आनंद मला झाला.

आणि वीणा चंद्रकांत गवाणकरांबद्दल मी काय सांगावं..! वीणाताईना भेटून अाजी म्या परब्रम्ह पाहिल्यासारखं वाटलं. मध्यम चणीच्या, गोरटेल्या चेहेऱ्याच्या आणि कुणातही सामान्य गृहिणी म्बणून सहज खपून जातील अशा वीणाताईं म्हणजे साक्षात सरस्वतीच..! सरस्वतीत लक्ष्मीचा हॅलोजनी दिखावूपणा नाही. तिच्यात समईचा आश्वस्त करणारा शातं, स्निग्धपणा असतो आणि पावित्र्यही असतं! वीणाताईंच्या साध्या व्यक्तिमत्वात मला अशीच मंदपणे तेवणारी समई दिसली, देशोदेशींच्या कर्मवीरांना प्रकाशात आणणारी..!

वीणाताईंच्या ‘एक होता कार्व्हर’ची मी पारायणं केली होती. मला वीणाताईंची ओळख होती ती ‘कार्व्हर’ची शब्दजन्मदात्री म्हणूनच. परंतु त्यांनी इतरही त्याच तोलाची पुस्तकं लिहिलीयत, हे माझ्या गावीही नव्हतं. मी चांगला वाचक आहे, असं मला माझ्याबद्दलच असलेल्या गर्वाचं तिथेच हरण झालं. वीणाताईंनी ‘एक होता कार्व्हर’सहीत एकूण १३ पुस्तकं लिहिली आहेत, सर्वच चरित्रग्रंथ..! त्यातल्या ‘एक होता कार्व्हर’च्या ४२, हो, चारावर दोन बेचाळीस आवृत्त्या निघाल्यायत आणि पुढेही निघत आहेत. हे सर्व कार्य अबब प्रकरातच मोडणारं..!

मी अगदी नवोदीत असुनही वीणाताई माझ्याशी आपुलकीने बोलल्या. माझ्या लिखाणाविषयी त्यांनी माहिती करुन घेतली. त्याला पुरक अशा वाचनासाठी काही पुस्तकांची नांवही सुचवली. एवढंच नव्हे तर, ‘अशी ही चरित्रे’ ह्या त्यांच्या ‘प्रतिलिपी’वरील लेखाची लिंकही मला आठवणीने पाठवून दिली. एवढी मोठी लेखिका, आमच्या अवचितच झालेल्या भेटीत माझ्याशी इतक्या आपुलकीने बोलली, याचंच मला अप्रूप वाटलं..! मी तरंगतच घरी परतलो. वीणा गवाणकरांची भेट या गोष्टीसाठीही मी प्रसाद कुलकर्णींचा जन्मभर ऋणी राहीन.

घरी परतलो, ते वीणाताईंनी लिहिलेली सर्व पुस्तकं वाचायची याचा निश्चय करुनच. त्यांचं सर्वात शेवटचं पुस्तक, ‘गोल्डा’ वाचायचं ठरवलं. माझ्या नेहेमीच्या दुकानांतून चौकशी केली असता पुस्तक उपलब्ध नसल्याचंच समजत होतं. असाच एका रात्री दादरच्या ‘आयडीयल’मधे चौकशी केली. एखादी प्रत असेल, पाहातो असं काऊंटरवरच्या विक्रेत्याने सांगितलं. माझी आशा पल्लवीत झाली. दोन मिनिटाने तो, प्रत सापडत नाही म्हणत परत आला. त्यांनाही दुकान बंद करण्याची घाई असावी. मी म्हटलं, शोधून ठेवा, मी उद्या येईन..! तो बरं म्हणाला. तेवढ्यात दुसरा सेल्समन बाहेरून तिकडे आला. त्यांने माझी ‘गोल्डा’ची मागणी त्याच्याही कानावर घातली आणि पुस्तक घेण्यासाठी उद्या हे येतील, असं त्याला सांगितलं. तो म्हणाला एकच मिनिट थांबा आणि अक्षरक्ष: त्या एका मिनिटात त्यांने मला ‘गोल्डा’ हातात ठेवलं..थोडंसं मळलेलं, चुरगळलेलं. बहुदा माझीच वाट पाहात लपून राहिलेली गठ्ठ्यातली सर्वात शेवटची प्रत असावी.

‘गोल्डा’ हातात पडताच मला झालेला आनंद अवर्णणीय होता. मला ते पुस्तक आतून वाचायचं होतं, बाहेरून कसंही असलं तरी माझी काहीच हरकच नव्हती..!

घरी आल्यावर बैठक मारून पुस्तक वाचायला घेतलं. त्या राग्री पहाटे अडीच पर्यंत व दुसऱ्या रात्रीत संपूर्ण पुस्तक वाचून संपवलं. हे माझं पहिलं वाचन. मी कोणतही पुस्तक दोनदा वाचतो. एकदा आधाशासारखं, पटापट आणि दुसऱ्यावेळी सावकाश, रवंथं करत. ‘गोल्डा’चं पहिलं वाचन सपलं आणि दुसरं वाचन सुरू आहे.

इस्त्राएल आणि त्या देशाची ‘मोसाद’ ही गुप्तहेर संस्था, हा माझ्या कुतूहलाचा आणि कौतुकाचाही विषय. ‘म्युनिक’, ‘आपरेशन ब्लॅक थंडर’, ‘आईकमन’, ‘आॅपरेशन फिनाले’ इत्यादींसारखे त्यांच्या चित्तथरारक कारवायांवरचे चित्रपट तर मी अनेकदा पाहिले होते आणि अजुनही पाहातो. त्या चित्रपटांतून, हातात शिलगवलेली सिगारेट घेऊन, समोरच्यांना स्वत: काॅफी बनवून देत शांतपणे राजकीय पटावरच्या बुद्धीबळाचा डाव कसा खेळावा हे समजावून सांगणाऱ्या इस्त्राएलच्या चौथ्या पंतप्रधान गोल्डा मेंअरच्या, निर्विकार चेहेऱ्याचं होणारं दर्शन पाहून, तिच्याबद्दलचा दरारा आणि आदरमिश्रीत कुतूहल जागृत झालं होतं. पुढे ‘किबुत्झमधला डॅनी इथे आला होता’ हे अनंत सामंत यांचं एंटेबे कारवाईवरचं तेवढंच खिळवून ठेवणारं पुस्तक माझ्या वाचनात आलं आणि तिच्याबद्दलचं माझं कुतुहल अधिकच गडद झालं होतं.

आता वीणाताईंनी लिहिलेल्या ‘गोल्डा’चं वाचन करुन माझं कुतूहल बरंचसं शमलं आणि तेवढं आणखी वाढीसही लागलं. वाढीस लागल्याचं कारण म्हणजे वीणाताईंच्या पुस्तकातून गोल्डाचं माणूस म्हणून सामोरं येणं. गोल्डाला मी आतापर्यंत मी दगडी काळजाची इस्त्राएलची एक राजकीय व्यक्तिरेखा म्हणूनच ओळखत होतो, पण ती त्याही पलिकडे एक माणूस होती आणि केवळ इस्त्राएलमधील ३०-३५ लाखांच्या ज्यूंचीच नव्हे, तर जगभारात पसरलेल्या दिड-दोन कोटी ज्यूंची माताहा होती, हे मला वीणाताईंच्या पुस्तकातून समजलं आणि मला तिच्याविषयी अधिक जाणून घेण्याची इच्छा झाली. कोणतंही पुस्तक आपल्याला अधिक वाचनास उद्युक्त करतं, ते पुस्तक खरा ज्ञानग्रंथ समजावा ह्या कसोटीवर ‘गोल्डा’ पूर्णपणे खरं उतरतं..!

स्वत:ला फक्त ‘गोल्डा’ म्हणून संबोधावं असं आग्रहाने सांगणाऱ्या गोल्डाचं, त्याच नांवाचं हे चरित्र वीणाताईंनी मोठ्या ताकदीने शब्दबद्ध केलंय. म्हणायला याची नायिका गोल्डा मेअर असली तरी, हे पुस्तक इस्त्राएलची उभारणी कोणत्या कष्टांतून आणि ज्यूंच्या दुर्दम्य इच्छशक्तीतून कशी झाली आणि त्यातून गोल्डाचं नेतृत्व कसं आकाराला येत गेलं, याची यथार्थ कल्पना देतं. गोल्डासोबतच हे पुस्तक, सभोवतालच्या २० अरब शत्रू राष्ट्रांना आपल्या ताकदीच्या जरबेत ठेवलेल्या इस्त्राएलचाही चरित्र ग्रंथ आहे, असं समजण्यास हरकत नाही. वीणा ‘कार्व्हर’करांचं ‘गोल्डा’ पुस्तक आपण सर्वांनी हे वाचायलाच हवं..!

गोल्डा मेअरचं शब्दचित्र आपल्या ओघवत्या शैलीतून समर्थपणे उभं करताना वीणाताईंनी घेतलेलं कष्ट पानेपानी जाणवतात. ह्या पुस्तकातील दहा ओळींचा एक परिच्छेद लिहिण्यासाठी वीणाताईंना शेकडो पानांची काही पुस्तकं नक्की वाचावी लागली असणार. अक्षराक्ष: हजारो संदर्भ त्यांना तपासावे लागले असणार, ह्याची मला कल्पना आहे. स्वत: वीणाताईनी हे पुस्तक लिहिताना, हे पुस्तक निर्दोष व्हावं म्हणून, पाठीच्या दुखण्याकडे दुर्लक्ष करत, बारा-बारा तास ह्या पुस्तकावर काम केल्याचं म्हटलं आहे. पण मला वाटतं त्याहीपेक्षा जास्त कष्ट त्यांनी घेतलेले असावेत. अन्यथा रुक्ष राकीय डावपेचांची तेवढीच रुक्ष डाॅक्युमेंटरी बनू शकणारं हे पुस्तक, उतकंठा वाढवणाऱ्या, खिळवून ठेवणाऱ्या एखाद्या रोमांचक चित्रपटासारखं बनूच शकलं नसतं.

वयाच्या सत्तरीत गोल्डा इस्त्राएलची पंतप्रधान झाली. त्याच वयात आता स्वत: असताना वीणातईंनी ‘गोल्डा’ला आपल्यासमोर समर्थपणे उभं केलंय. वय ही फक्त एक संख्या असते ही उक्ती, जिच्याविषयी लिहिलं गेलंय ती गोल्डा आणि ज्यांनी लिहिलंय त्या वीणाताई यांच्याकडे पाहाताना पटू लागते..

वीणाताई, औक्षवंत व्हा आणि असेच शब्दखजिने आम्हासमोर खुले करत राहा..!

-नितीन साळुंखे

9321811091

13.07.2019

जनता स्वत: बदलू इच्छीतेय का?

अस्वस्थ मन, अस्वस्थ वर्तमान..

जनता स्वत: बदलू इच्छीतेय का?

मला आज अमिताभ आठवतोय. तोच ८०-९०च्या दशकातला, अन्यायाविरुद्ध लढणारा. गुंड, स्मगलर्स, हप्तेबाज यांच्याविरुद्ध लढणारा, सामान्य माणसाचा ‘राॅबिनहूड’. जंजीर, दिवार, शोले, अमर-अकबर-अॅंथनी अशी किती चित्रपटांची नांवं सांगायची. या व अशासारख्याच दे-मार चित्रपटांनी अमिताभला सुपरस्टार बनवलं. ह्या सर्व चित्रपटांची कहानी वेगवेगळी असली तरी, त्या सर्वच चित्रपटांत एक सूत्र मात्र समान होतं आणि ते म्हणजे अन्यायाविरुद्ध पेटून उठणं, प्रसंगी कायदा हातात घेणं आणि सामान्य बस्तीवाल्यांना त्यांचा न्याय्य हक्क मिळवून देणं..! ह्याच सुत्राने अमिताभला सुपरस्टार बनवलं..!!

पुढे कधीतरी अनिताभ त्याव्ळच्या सामान्य जनतेच्या गळ्यातला ताईत का बनला, त्याचं महत्वाचं कारणं कुठेतरी वाचनात आलं आणि मला ते मनोमन पटलं..

त्याकाळात भारतात लायसन्स राज, परमिट राज जोरात होतं. लहान-सहान गोष्टींसाठी सरकारी अधिकारी जनतेला त्रास देत असत. लायसन्स राज/परमिट राजचं परिवर्तन भ्रष्टाचारात होणं अगदी सहाजिक होतं. स्मगलर्स-गुंड यांना राजकीय आश्रय असे. सामान्य जनतेला कुणीही वाली उरला नव्हता. पण आपण काहीच करु शकत नाही या असहाय्य विचाराने जनतेच्या मनात असंतोष खदखदत होता. अशावेळी मोठ्या पडद्यावर अमिताभ अवतरला आणि जनतेच्या मनातल्या चीड, असंतोष, असहाय्यता आदी भावनांना त्याने पडद्यावर वाट करुन दिली आणि अमिताभ यशस्वी झाला.

आपल्याला जे करावंसं वाटतं, ते जनतेच्या मनातली कृती अमिताभ खोटी-खोटी का होईना, पडद्यावर करत होता आणि म्हणूनच जनतेकडून अमिताभला ‘अॅंग्री यंग मॅन’ची किताबत दिली गेली होती. मला हे कारण मनोमन पटलं होतं.

हे सर्व आठवायचं कारण म्हणजे, काल-परवाच कणकवली-देवगडचे विद्यमान आमदार नीतेश राणे यांनी, अॅंग्री यंग मॅन’च्या भुमिकेत शिरून महामार्ग अभियंता श्री. शेडेकर यांना घातलेली चिखलाची आंघोळ..! अगदी चिखलस्नान नव्हे, पण सरकारी नोकराला वठणीवर आणण्यासाठी असाच काहीसा प्रकार आमदार बच्चू कडू यांनी देखील केलेले आहात. इथे मला श्री. नीतेश राणे किंवा बच्चू कडू वर उल्लेख केलेल्या अमिताभच्या भुमिकेत दिसतात. त्यांनी केलेलं बरोबर की चूक, हा इथे विषय नाही, पण त्यांनी सर्वसामान्य जनतेच्या मनागल्या शासन आणि प्रशासन यांच्याबद्दल मनात साचलेल्या असंतोषाला आणि चिडीला वाट करुन दिली आहे, याबद्दल वाद नाही.

आमदार नीतेश राणेंची कृती पाहून ८०-९०च्या दशकातला अमिताभ आठवला तरी नीतेश राणे अमिताभ नाहीत, याची मला जाणीव आहे. इथे प्रश्न नितेश राणेचा नाही, तर ते ज्या शासनात जनतेचं प्रतिनिधीत्व करतात, ती शासन नामक व्यवस्था, एखाद्या अधिकाऱ्याला अपमानीत करण्यासाठी, स्वत: चारित्र्यवान आहे का, हा खरा प्रश्न आहे. शासनात जाण्यासाठी प्रचंड चढाओढ असते, एका रात्रीत पक्षनिष्ठा बदलते किंवा प्रसंगी खूनही पडतात, ते काय जनतेची सेवा करण्यासाठी नाही. शासनात जाण्याची स्पर्धा असते ती, तिथे असलेल्या प्रचंड बेहिशोबी पैशांसाठी, हे आपण सारेच जाणतो. अमिताभच्या भराच्या काळात हे पैसे लायसन्स-परमिटच्या मार्गातून मिळवले जायचे, तर आताच्या डिजिटल इंडीयात हे पैसे टेंडरांच्या माध्यमातून मिळवले जातात. असे पैसे मिळवण्यात सर्वच पक्ष आघाडीवर असतात, इथे सोवळं कुणीही नाही. .! तेंव्हाचे ‘गरीबी हटाव’वालेही त्यात होते आणि आताचे ‘न खाऊंगा और न खाने दुंगा’ वालेही त्यात आहेत. गुंड-खंडणीखोर तर आता स्वत:च नेते झालेत. अशा परिस्थित कोण कोणावर नियंत्रण ठेवणार, हा प्रश्नच आहे. यांच्यापैकी कुणीही कुणावर नियंत्रण ठेवताना आढळलं, तर निवडणुका जवळ आहेत असं खुशाल समजावं.

शासन आणि प्रशासन यांचा वास्तविक एकमेकांवर वचक असवा अशी अपेक्षा असते. प्रत्यक्षात हे दोन्ही महत्वाचे घटक हातात हात घालून एकमेकांचं (मुख्यत्वेकरून आर्थिक)हित साधण्यात मग्न असल्याचं दिसून येते. जेंव्हा या दोन्हीपैकी एकावर आरोप केला जातो, तेंव्हा हे दोन्ही घटक, कायद्याच्या निरनिराळ्या खऱ्या-खोट्या कलमांच्या आडून एकमेकांना सांभाळून घेताना पाहायला मिळतं.

आणि, आणि या दोन घटकांवर जिचं सर्वोच्च नियंत्रण असावं अशी अपेक्षा असते, ती सार्वभौम जनती तरी कुठे शुद्ध आहे? तिनेही आपलं स्वातंत्र आपापल्या जातीच्या, धर्माच्या, पक्षाच्या किंवा एखाद्या राजकीय नेत्याच्या चरणी वाहीलेलं दिसत. शासन-प्रशानातल्या चुकीच्या गोष्टींवर बोलताना, चूक करणारा आपल्या जातीचा, धर्माचा, पक्षाचा किंवा साहेबांचा माणूस तर नाही ना, हे पाहून जनता आपली भुमिका ठरवत असताना दिसते. त्यातून एखाद्याने तसं धाडस केलंच, तर मग त्याच्यावर जातद्रोहाचा, धर्मद्रोहाचा, पक्षद्रोहाचा आणि आता तर थेट देशद्रोहाचाच आरोप केला जातो.

जनतेला शासन-प्रशासनावर वचक ठेवायचा असेल तर, प्रथम जात-धर्म-पक्ष-नेता यांचा लोभ आणि भिती दूर करायला हवी. हेच ते लोभ आणि भितीचं जोडपं, जे महामार्गावरच्या खड्ड्यांना आणि खेकड्यांनी उध्वस्त केलेल्या धरणांना जन्म देतं.

आपण सर्वांनीच वैयक्तिक फायद्यांसाठी स्वत:ला या भ्रष्ट यंत्रणांना विकलेलं आहे, हे नाकबूल करण्यात काहीच अर्थ नाही. एकदा का आपण स्वत:ला शासन नामक यंत्रणेला विकलं की, त्यामुळे प्राप्त अधिकारांचा उपयोग या यंत्रणेने आपल्याला गृहीत धरण्यासाठी केला, तर त्यात नवल काहीच नाही. आपल्या देशात हेच सध्या सुरू आहे..!

आपण बदललो, की शासन-प्रशासन आपोआप बदलेलं. इथे प्रश्न हा आहे की, जनता हे सर्व बदलू इच्छीते का आणि तसं इच्छीत असेल तर, तिची स्वत: बदलायची इच्छा आहे का?

-नितीन साळुंखे

9321811091

08.07.2019