स्वातंत्र्य संग्रामात ‘मुंबई शहरा’ने दिलेला लढा –

आजच्या १५ आॅगस्टच्या निमित्ताने..

स्वातंत्र्य संग्रामात ‘मुंबई शहरा’ने दिलेला लढा –

आज १५ आॅगस्ट. आपल्या देशाचा ७२वा स्वातंत्र्य दिन. १५ आॅगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळालं तेंव्हा माझं जन्मही झालेला नव्हता. मी जन्मलो १९६५ मधे. तेंव्हा भारताचं स्वातंत्र्य कायद्यानुसार नुकतंच तरुण झालं होतं. पुढच्या ८-१० वर्षात मी समजेलासा होईपर्यंत ते २८-३०शीत पोचलं होतं. म्हणजे आपलं स्वातंत्र्य तारुण्याच्या ऐन भरात होतं. सहाजिकच तारुण्याचा जोश त्यात असणं स्वाभाविक होतं.

मला आठवतंय, या दिवशी घरात गोडाचं जेवण असायचं. शाळेत झेंडा वंदनाच्या कार्यक्रमानंतरही आम्हा मुलांना खाऊ दिला जायचा. त्या वयातल्या आमचा स्वातंत्र्याचा संबंध या खाऊपुरताच असायचा, बाकी स्वातंत्र्यातलं फारसं काही कळायच नाही. पुढच्या काळात जसजसा इयत्ता वर चढत गेलो, तस तसं पारतंत्र्य-ब्रिटिश राज-अत्याचार-दमन आणि त्यातून सुटका करुन घेण्यासाठी भारतीय जनतेने केला संघर्ष, नि:स्वार्थी आणि ध्येयवादी नेत्यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिशांशी दिलेला दीर्घ लढा, वैयक्तिक स्वार्थाचा, इतकाच कशाला घरादाराचाही केलेला त्याग, त्यासाठी भोगलेला छळ याच्या कथा शालेय आणि अवांतर वा चनातून नजरेसमोर येत गेल्या आणि स्वातंत्र्य कसं मिळालं, नाही, कसं मिळवलं त्याची समज येऊ लागली. अलम भारतीय जनतेने, आपल्या पाचवीलाच पुजलेली जात, धर्म, प्रांत, पंथ इत्यादी विसरून केवळ ‘भारतीय’ म्हणून, देशावरील ब्रिटिश राजसत्तेचे वर्चस्व झुगारून देण्यासाठी तब्ब्ल ९० वर्षे लोकमान्य टिळक, महात्मा गांधी, पंडित जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल, मौलाना अब्दुल कलाम आझाद, सरोजिनी नायडू इत्यादीं जहाल-मवाळ नेत्यांच्या नेतृत्वाखाली केलेल्या दीर्घ संघर्षाचा विस्तृत पट डोळ्यांसमोर उभा राहू लागला. या नेत्यांच्या व्यतिरिक्त वसाहतवादी ब्रिटिश सत्तेच्या विरोधात भागात सिंह, राजगुरू, चाफेकर बंधू, अनंत कान्हेरेही इत्यादी भारतीय क्रांतिकारी लढले आहेत आणि फाशीची गेले आहेत. माझा जन्मच स्वातंत्र्यात झालेला असल्यामुळे, मला स्वातंत्र्य संग्राम आणि त्यातील नेत्यांच्या सहभागाबद्दल वाचूनच माहित.

मध्यंतरी डॉक्टर त्र्यंबक कृष्णाजी, अर्थात, त्र्यं. कृ. टोपे यांचा एक लेख वाचनात आला. जुन्या मुंबईच्या आठवणी त्यांनी त्यात लिहिल्या होत्या. त्यात स्वातंत्र्य संग्रामात ‘१९३१च्या मिठाच्या सत्याग्रहात आणि १९४२च्या चाले जावं आंदोलनात मुंबई शहराने अपूर्व लढा दिला होता’ असा उल्लेख मला आढळला. मला स्वातंत्र्य संग्रामात सक्रिय भाग घेतलेल्या थोरल्या, मधल्या आणि धाकट्या फळीतल्या नेत्यांची नांवं आणि त्यांचा संघर्ष आणि त्याग वाचून माहित होता, परंतु मुंबई शहराने दिलेला लढा तो कोणता हे माझ्या लक्षात येत नव्हतं. यावर मी जसजसा विचार करू लागलो तेंव्हा लक्षात येऊ लागलं की, टोपेंना अभिप्रेत असलेल्या मुंबई शहराने दिलेला लढा म्हणजे, ह्या शहरातील असंख्य सामान्य माणसांनी ब्रिटिश सत्तेच्या विरद्ध दिलेल्या झुंजीचा लढा असावा. प्रा. टोपे म्हणतात ते मुंबई शहर म्हणजे मुंबईतील सामान्य माणसं. मुंबईकर. ह्या मुंबईकरांना नांव नाही, चेहरा नाही आणि इतिहासात तर त्यांचा कोणताही उल्लेख नाही, म्हणून ते मुंबई शहर..!

शहर ही काही हाडा-मांसाची व्यक्ती नसते. कोणत्याही शहराला व्यक्तिमत्व मिळतं ते त्यात राहाणाऱ्या माणसांनूळे. मुंबई ही तिच्या जन्मापासूनच संघर्ष करणारी आहे. संघर्षाची कारणं वेगळी असली तरी आजही हा संघर्ष जारी आहे. हल्ली याला मुंबईकरांचं स्पिरिट असं म्हटलं जातं. हा असा संघर्ष करताना जात-पात-पंथ-धर्म-भाषा विसरून मुंबईकर एकत्र येतात. त्या काली तर स्वातंत्र्य ह्या जोशपूर्ण शब्दामुळे अख्खा देश एक झाला असेल तर त्यात काही नवल नाही.

पुढे जसजसा मुंबई शहराने केलेल्या संघर्षाची माहिती घेत गेलो तसतशी एकेक कहाणी समोर येत गेली. यातील काही गोष्टी काही जणांना माहित असतीलही, परंतु बऱ्याच जणांना माहिती नसण्याचीच शक्यता जास्त. त्यातलीच एक कहाणी आहे मिठाच्या सत्याग्रहाची. महात्मा गांधींनी १९३०-३१ च्या दरम्यान पुकारलेला मिठाचा सत्याग्रह गांधीजींचा मिठाचा सत्याग्रह जरी गुजरातेतील दांडी येथे सुरू झालेला असला तरी त्याचं लोण दांडी, धारासणा, कोकणातलं शिरोडा करत मुंबईच्या विले पार्ल्यातही पोहेचलं होतं.

पार्ल्याची छावणी सत्याग्रहाचं मोठं केंद्र होतं. या छावणीत दररोज कुणा ना कुणा पुढाऱ्यांची भाषणं व्हायची. यात नेहेरू, पटेल, बोस, राजगोपालाचारी, सत्यमूर्ती, सरोजिनी नायडू असे राष्ट्रीय पुढारी असत, तसेच बाळासाहेब खेर, भुलाभाई देसाई, स. का. पाटील असे मुंबईतले पुढारीही असतं. या छावणीचं नेतृत्व जमनालाल बजाज यांच्याकडे होतं. जुहूच्या किनाऱ्यावर मुंबईचा मिठाचा सत्याग्रह चालला होता, तत्पूर्वी त्याच साली गांधीजींची एक सभा पार्ला पश्चिमेला असलेल्या चक्कएका चर्चच्या पटांगणात झाली होता. त्याकाळी एका ख्रिस्ताच्या देवळाणे आपली जागा, ख्रिस्ती धर्मिय ब्रिटीशांविरुद्ध चाललेल्या स्वातंत्र्य चळवळीतल्या एका सभेसाठी द्यावी हे आश्चर्यच होतं. त्या पटांगणावर नंतर कधीही राजकीय सभा झाली नाही.असं पुलंनी नोंदवून ठेवलंय. माझ्या माहितीप्रमाणे ही छावणी, विले पार्ले पश्चिमेला विवेकानंद मार्गावर आज असलेल्या ‘गोल्डन टोबॅको’ या कंपनीच्या तेंव्हा मोकळ्या असलेल्या जागेवर लागलेली होती. रक्तबंबाळ होईपर्यंत गोऱ्या सार्जंटांच्या हातातील छडीचे सपकारे खाऊनही या छावणीतली मुंबईकरांची गर्दी ओहोटीचं नांव घेत नव्हती. लाठ्यांचा मर खाणाऱ्या ह्या मुंबईकरांचं नांव इतिहासात किंवा स्वातंत्र्य सैनिकांच्या यादीत नमूद नाही. ह्या सत्याग्रहात भाग घेतलेले अनामिक मुंबईकर म्हणजे टोपे म्हणतात ते मुंबई शहर..!.

पार्ला हा तेंव्हा मुंबईचा भाग नव्हता. आजही नाही. तेंव्हा मुंबईचं ते एक उपनगर होतं आणि आजही त्याचा दर्जा तोच आहे. त्याकाळी खेड असलेल्या पार्ल्यात हे घडत असताना, मुंबईच नाक असणाऱ्या गिरगाव-फोर्ट विभागात तर स्वतंत्र्य संग्राम आणखी जोशात असल्यास नवल ते काय..! आझाद मैदान-, गिरगांव आणि चोपाटी तर चळवळीचं मुख्य केंद्र बनसं होतं. गल्ल्या गल्ल्यांतून पहाटेच निघणाऱ्या तरुण मुंबईच्या प्रभातफेऱ्या जनमानसाची जबरदस्त पकड घेत होत्या, त्यांना चेतवत होत्या. कोणत्याही परिस्थितीत दर रविवारी चौपाटीवर वा आझाद मैदानावर झेंडावंदन होत असे. या झेंडावंदनात भाग घेतलेल्यांवर बेलगाम लाठीमार होत असे. झेंडा हाती असणाऱ्याला तर रक्तबंबाळ होईपर्यंत मारहाण होत असे. गिरगांवातलीच एक तरुण मुलगी कृष्णा सरदेसाई झेंडा वंदनात आघाडीवर असे, तिने पोलिसांचा प्रचंड मार खाल्ला, पण एकदाही हातातला झेंडा खाली पडू दिला नाही. ह्या कृष्णा सरदेसाईचं नांव इतिहासात नमूद असेल, नसेल. नसण्याचीच शक्यता जास्त. ह्या व अशा असंख्य कृष्णाने दिलेला लढा, म्हणजेच प्रा. टोपे म्हणतात तो मुंबई शहराने दिलेला लढा. अश्या असंख्य कृष्णानीच मुंबई शहर घडवलंय. त्यांची चिरा आणि पणती म्हणजे साक्षात मुंबई शहर.

परदेशी मालावर बहिष्कार टाकन्याचे आवाहन पुढाऱ्यांकडून केलं गेल्यावर, मुंबईच्या मंगलदास मार्केटमध्ये परदेशी मालाची लॉरी गुंडांच्या आणि पोलिसांच्या मदतीने दुकानात आणण्याचा व्यापारी प्रयत्न करीत असता, बाबू गेनू नावाच्या तरुण हमालाने लोरीसमोर स्वतःला झोकून दिले आणि त्याच्या कोवळ्या शरीरावरुन लॉरी निघून गेली., बाबू गेनू रक्ताच्या थारोळ्यात पडला, इतिहासात अमर झाला. त्याचवेळी मुंबईच्या फोर्टात, डी. एन. रॉड आणि फिरोजशहा मेहता रोडच्या जंक्शनवर असलेल्या ‘व्हाईट, वे अँड लो ‘ या परदेशी कंपनीच्या (आता ह्या जागेवर खादी ग्रामोद्योगचे शोरूम आहे.) भल्यामोठ्या ऑफिससमोर असंख्य मुंबईकर रोज सत्याग्रह करत असत, पोलिसांच्या लाठ्या खात असत आणि विसापूर, नाशिक, ठाणे आणि येरवड्याच्या तुरुंगात भरती होत असत. बाबू गेनू इतिहासात नोंदवला गेला, परंतु ह्या सर्वांचीच नांवे इतिहासात नाहीत. टोपे म्हणतात तो हा ‘मुंबई शहरा’ने दिलेला लढा.

ब्रिटिशांच्या राजसत्तेला शेवटचा मोठा आणि निर्णायक धक्का दिला तो मात्र महात्मा गांधींनी, दिनांक ९ ऑगस्ट १९४२ ह्या दिवशी, मुंबईच्या गोवालिया टॅंक मैदानातून चाले जाव आणि करेंगे या मरेंगे हे दोन स्फूर्तिदायक मंत्र स्वातंत्र्य लढ्याने दिले आणि अख्खा देश पेटून उठला. ह्या लढ्याचा केंद्रबिंदू मुंबई शहर होता. संपूर्ण देशातून कार्यकर्त्यांचे स्वयंसेवकांचे ठावे मुंबईत येऊ लागले होते. ग्रांट रोडचं ‘काँग्रेस हाऊस’ देशभरातून आलेल्या कार्यकर्त्यांनी फुलून गेलं होत. राहायची कोणतीही सोय नाही. लोक मिळेल तिथे आपली पठारी टाकत होती. राज नवीन कार्यकर्ते सामील होत होते. जिथे राहायची काहीच सोया नाही, तिथे ह्या कार्यकर्त्यांच्या खाण्यापिण्याचे काय होत असेल ह्याची कल्पनाच केलेली बरी. पण त्याची तम कुणाला होती..!

अश्या वेळी मुंबईकर गृहिणी पुढे आल्या. चाळीचाळीतील मध्यमवर्गीय अन्नपूर्णा धावल्या. लालबाग-परेल भागातून मराठमोळ्या बायका पुढे आल्या. मलबार हिल वरील उच्चभ्रू पारशींनी आणि भाटिया गुजराती बायका धावून आल्या. त्यांच्यातला जात-पात-धर्म-भाषा-गरीब-श्रीमंत हा भेद आपोआप गाळून पडला. आता त्या फक्त माता होत्या. भरणं पोषण करणाऱ्या माता. त्यांनी काँग्रेस हाऊसच्या स्वयंपाक घराचा ताबा घेतला. मशीद बंदरातून गाड्या भरभरून आटा, तांदूळ, साखर, गहू इत्यादी धान्य येऊन पडू लागलं. भायखळ्याच्या भाजी बाजारातून भाज्यांच्या गाड्या भरभरून येऊ लागल्या कुणाला किंमत चुकवण्याचा किंवा विनंती करण्याची गरजच पडली नाही. सारी माणसे .चाले जाव.’ ह्या मंत्राने झपाटलेली होती. काँग्रेस हाऊसच्या स्वयंपाकघरात २४ तास चूल जळत होती. कानात हिऱ्याच्या कुडी घालणाऱ्या श्रीमंत पारशी-गुजराती स्त्रिया, गिरगाव-गिरणगावातल्या कमलाबाई, सखुबाई आणि गंगुबाईच्या मांडीला मंडी लावून पोळ्या लाटत होत्या. उष्टी-खरकटी भांडी घासत होत्या. सर्व भेदभाव गळून पडले होते आणि केवळ संपूर्ण स्वातंत्र्य ह्याच एकमेव ध्येयाने सर्व स्त्रिया पछाडले होते. सैनिक लढत असले तरी त्यांच्या पोटाला घालणाऱ्या ह्या स्त्रियांची नोंद इतिहासात कितपत आहे माहित नाही. हा मुंबई शहराने दिलेला लढा. टोपे म्हणतात त्याचं प्रत्यंतर मला अश्या पद्धतीने येत गेलं आणि टोपेंच म्हणणं शब्दशः खरं असल्याचं मला जाणवलं.

९ ऑगस्ट १९४२ च्या आदेशाने जनता ब्रिटिशांच्या विरोधात पेटून उठली आणि आता ह्या करोडो लोकांवर राज्य करणार तरी कसे असा प्रश्‍न ब्रिटीशांना पडला. याच वेळी त्यांना आपल्याला भारत सोडणं भाग आहे याची प्रचिती अली आणि त्यानंतरच्या पाच वर्षांनी ते भारत सोडून गेले. देश स्वतंत्र झाला, हा इतिहास आपल्या सर्वाना माहित आहे. सर्वच देशाने ह्या स्वातंत्र्य संग्रामात भाग घेतला होता, ह्याची मला जाणीव आहे. परंतु मी मुबईकर असल्याने ‘मुंबई शहरा’चा स्वातंत्र्य लढ्यातील सहभाग मला विशेषत्वाने नोंदवावासा वाटलं म्हणून हा लेखन प्रपंच

मुंबई ही ब्रिटिशांची निर्मिती. सात बेटांची मुंबई सलग, एकसंघ केली ती ब्रिटिशांनी. ब्रिटिशांच्या पूर्वेकडील साम्राज्याला जन्म दिला तो मुंबईने आणि अखेरचा धक्का दिला तो ही मुंबईनेच..! नेत्यांच्या कहाण्या भरपूर लिहिल्या गेल्यात, पुढेही लिहिल्या जातील. परंतु. मुंबई शहराचा स्वातंत्र्य संग्रामातल्या सहभागाची नोंद, एक मुंबईकर म्हणून मला करावीशी वाटते..

-नितीन साळुंखे

९३२१८ ११०९१

२६. ०७. २०१९

संदर्भ –

१. ‘खिल्ली’- लेखक पु.ल. देशपांडे, लेख -एका गांधी टोपीचा प्रवास.

२. ‘माझी मुंबाई’ – लेखक वा. वा. गोखले –

३. लेख ‘मंतरलेली दिवस – लेखक त्र्यं. कृ. टोपे. मुंबई मनपा शताब्दी स्मरणिका -१९९३