नवरात्र;उत्सव सृजनाचा-

माझाच एक जुना लेख-

नवरात्र;उत्सव सृजनाचा-

आपले सर्वच महत्याचे सण ज्येष्ठ ते भाद्रपद या महिन्यांत येतात. हे चार महिने पावसाचे. आपला देश पुर्वापार कृषी प्रधान. आजही आपल्या देशातील बहुतांश शेती पावसावरच अवलंबून आहे. पावसाच्या या चार महिन्यांतच आपले सण का असावेत याचं उत्तर शेती आणि पाऊस यांच्या संबंधातच आहे. या दरम्यान झाडंन झाड पाना फुलांनी बहरुन गेलेलं असतं. पावसामुळे अवघी धरीत्री हिरवाकंचं शालू नेसुन उभी असते. या दिवसात धरित्री प्रसवलेली असते आणि नुकत्याच बाळंत झालेल्या स्त्रीप्रमाणे, भुमातेवर एक वेगळंच हिरवाईचं तृप्ततेज चढलेलं असतं. अवघ्या आसमंतात चैतन्य भरून राहिलेलंअसतं. याच दरम्यान वटसावित्रीपासून सुरू होणारे आपले सण, नांव कुठल्यातरी देवाचं असलं तरी, सृजनाची पुजा करणारे आहेत. असंस्कृत, भटक्या माणसाला स्थिर करून, कुटूंब व्यवस्थेच्या आणि संस्कृती निर्मितीच्या दिशेने एक मोठी झेप घेण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या शेतीची व ती जिच्यामुळे शक्य होते, त्या भुमातेची कृतज्ञता व्यक्त करणारे आहेत.

शेतीचा शोध स्त्रियांनी लावला आणि तो पर्यंत पशुअवस्थेत असलेला भटका माणूस स्थिर झाला. कळप संपले आणि कुटुंब व्यवस्थेत माणसाचं पाऊल पडलं. असंस्कृतीकडून संस्कृतीकडे माणसाने घेतलेली ही एक फार मोठी झेप होती. म्हणजे एका अर्थी माणूस सुस्कृत झाला तो स्त्रीमुळे. आजही नविन बाळाला आपल्या आपल्या संस्कृतीचं बाळकडू पाजलं जातं, ते आई कडूनचं. माणसाला स्थिर करणारी भुमी आणि सुसंस्कृत करणारी स्त्री या दोघींना देवी स्वरुप न मिळतं तरच नवल..!

स्त्री आणि भुमी या दोघींत विलक्षण साम्य आहे. दोघीही निर्मात्या आहे, सृजनशील आहेत. दोघीही पोशिंद्या आहेत. अवघ्या सजिव सृष्टीचं ‘असणं’ हे ह्या दोघींवरच अवलंबून आहे. या दोघीच सजीवांना जन्म देतात, पोसणाऱ्याही आणि रक्षणकर्त्या ह्याच दोघी, शेवटी आपल्याच कुशीत चीरनिद्रा देणाऱ्याही या दोघीच! ‘माती’ आणि ‘माता’ या दोघांमध्ये विलक्षण साम्य आहे. मातीच्या गर्भातून उगवलेलं पिक हे मातीचं अपत्यच जणू.! स्त्री आणि जमीन यांच्यातलं हे साम्य मनाला मोहवणारं आहे. म्हणून तर नववधुला हिरव्या रंगाच्या साडीचं महत्व, तिची कुस भुमीप्रमाणे सदा ‘हिरवी’ राहो हीच इच्छा हिरवा रंग दाखवतो. *सौभाग्याचा हिरवा रंग फळलेल्या-फुललेल्या निसर्गातून, सृष्टीतून घेतला आहे.

आपले सण पावसांतच का यावेत आणि ह्यातील बहुतेक सर्व सण स्त्रीप्रधान का असावेत, याचं उत्तर मही आणि महिला या दोघींमधील साम्यात आहे. वरवरचं आवरण सणांचं असलं, तरी त्यांचा गाभा स्त्री आणि भुमी यांची मानवजातीवरील उपकारांची पुजा या सणांच्या माध्यामातून केली जावी हा आहे. वटसावित्रीपासून सुरु होणाऱ्या आपल्या या सर्वच सणांमधे स्त्रियांची भुमिका फार महत्वाची असते. वटसावित्री कथेत सावित्री सत्यवानाचे प्राण आपल्या चातुर्याने यमाकडून परत मिळवते, पण पुजा मात्र वडाच्या झाडाला फेरे मारून करते. सावित्रीने वटवृक्षालाच फेऱ्या का माराव्यात हे लक्षात घेण्यासारखं आहे. पारंब्या कुठल्या आणि मुळ कुठलं हे आपल्याला न कळू देणारा वटवृक्ष हा सतत वर्धिष्णू असतो. स्त्रीने वटवृक्षाची पुजा करण्यामागे, तिची ‘तुझ्यासारखंच माझ्याकडूनही वंशसातत्य कायम राहावं’ हीच भावना असावी. इथे सत्यवान फक्त नामापुरता किंवा किंवा ‘त्या’ क्षणांपुरता म्हणा हवं तर..! ‘स्त्री ही क्षणाची पत्नी आणि अनंत काळची माता असते’ असं का म्हणतात, ते इथं लक्षात येईल. ती पत्नी बनते, तिच मुळात तिची आदीम प्रेरणा असलेल्या मातृत्व प्राप्तीसाठीच..!!

गणपतीनंतर सुरु होणारा नवरात्रोत्सव तर साक्षात स्त्रीच्या ‘स्त्रीत्वा’चा, तिच्या सृजनशीलतेचा उत्सव..! सबंध देशात साजरा होणारा नवरात्राचा नऊ दिवसांचा तो सोहळा, स्त्रीच्या गर्भारपणाच्या नऊ महिन्यांचं पूजन आहे. त्या नऊ महिन्यांची पुजा या नऊ दिवसांत आपल्या संपूर्ण देशात केली जाते. सत्ताविस नक्षत्रांतून पावसाची नऊ नक्षत्र वजा केली, की उरतं ते फक्त शुन्य हे बिरबलाच उत्तर जेवढं भुमी-शेती संबंधात खरं आहे, तेवढंच ते स्त्रीच्या मातृत्वाबाबतही सत्य आहे. पावसाच्या नऊ नक्षत्रांत भुमी प्रसवते, तशीच नऊ महिन्यांच्या गर्भारपणानंतर स्त्री प्रसवते, माणसाचं वंशसातत्य टिकवते. ग्रामिण भागात एखाद्या स्त्रीला मुल होतं नसेल, तर तिचं ‘पोटपाणी पिकत नाही’ असं म्हणतात, ते तिच्या भुमीच्या असलेल्या साम्यामुळेच. स्त्रीच्या आयुष्यातले हे नऊ महिने वजा केले, तर पृथ्वीवरील संपूर्ण मनुष्यमात्राचंच अस्तित्वच नाहीस होईल.

नवरात्राचा नऊ दिवस चालणारा हा उत्सव स्त्रीच्या नऊ महिन्यांच्या गर्भारपणाचा उत्सव आहे.नवरात्रोत्सव दुर्गा, भवानी, लक्ष्मी, सरस्वती आदी देवींच्या पुजनाचा सोहळा असला, तरी ती पृथ्वीतलावरच्या तमाम ‘स्त्रीत्वा’च्या गौरवाचा आणि पुजनाचा सोहळा आहे. ‘स्त्री’च्या ठायी असलेल्या ‘प्रसव’ क्षमतेची, ‘मातृत्वा’ची ही महापूजा आहे..सृष्टीतील सर्वच सजीवांचं अस्तित्व अवलंबून असलेल्या सृजनाच्या उत्सवाचा हा सोहळा आहे. नवरात्राचे दुसरे फळ वंशवृद्धी असंही शास्त्रात सांगीतलं आहे.

नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी ‘घटस्थापना’ केली जाते. या दिवशी एका कलशात धान्य आणि पाणी भरून त्यामध्ये सुपारी,एक हळकुंड,अक्षता,थोडेसे पैसे वैगेरे ठेलं जातं. या कलशावर आंब्याचे किंवा विड्याचे पानं ठेवून त्यावर नारळ ठेवतात. काही ठिकाणी मातीच्या घटात दिवा लावला जातो व हा दिवा नऊ दिवस सतत तेवता ठेवला जातो. मुंबईसारख्या शहरात गुजरातकडच्या अनेक स्त्रीया नवरात्रात हातात ‘घट’ घेऊन फिरताना दिसतात. या हे घट मातीचे असतात व त्यात एक लहान दिवा तेवत असतो. माझी आई मुंबईत एका परातीत माती घेऊन वेगवेगळं धान्य पेरते व नऊ दिवस ते पाण्याने शिंपते. याला ती ‘रुजवण’ असं ती म्हणते. कलशाला नऊ दिवसाच्या प्रत्येक दिवशी वेगवेगळ्या पाना-फुलांनी पुजलं जात. यात प्रांताप्रांतानुसार फरक असला, तरी भावना तिच, वंश सातत्याची, मातृत्वाच्या पूजनाची असते. घरी स्थापन केलेला कलश अथवा मातीचा ‘घट’ म्हणजे स्त्रीच्या ‘गर्भाशया’चं प्रतिक आणि त्यात नऊ दिवस सातत्याने मंदपणे तेवत असलेला दिवा म्हणजे त्या ‘गर्भाशया’त फुंकला गेलेला ‘प्राण’. आपल्या संस्कृतीत दिवा हे प्राणाचं प्रतिक मानलं गेलं आहे. परातीत रुजत घातलेलं धान्य आणि शेजारच्या मातीच्या घटात तेवत असलेला दिवा, भुमीच्या उदरातून वर येणारं धान्य आणि स्त्रीच्या गर्भाशयात वाढत असलेला गर्भ यातील साम्य दर्शवतात.

गुजरातेत (आता इतरत्रही) नवरात्राच्या रात्री एक मंडपात देवीच्या मांडाभोवती फेर धरून मोठ्या भक्तीभावनेने गाणी गात खेळलं जाणारं ‘गरबा’नृत्यातला ‘गरबा’ हा शब्द प्रत्यक्षात ‘गर्भा’शी सख्खं नातं सांगणारा आहे. नव्हे, ‘गरबा’ हा ‘गर्भा’ शब्दाचाच अपंभ्रंश आहे असं मला वाटतं.

नऊ दिवसांचा ‘नवरात्रोत्सव’ म्हणजे स्त्रीच्या नऊ महीन्यांच्या गर्भार अवस्थेचा सन्मान असून दहाव्या दिवशी साजरा होणारा दसरा नवजात बाळाचं गर्भाशयातून या जगात होणाऱ्या ‘सिमोल्लंघना’चं प्रतिक आहे. नऊ महीन्यांचं गर्भारपण संपून बाळाचा होणारा जन्म, मातीच्या उदरातून तरारून येणाऱ्या पिकापेक्षा वेगळा नाही. म्हणून तर दसऱ्याला दरवाजावर लावल्या जाणाऱ्या तोरणांत आंब्याचा टाळ, गोंड्याची फुलं वैगेरे असं काही असलं, तरी शेतात नुकत्याच तयार झालेल्या भाताची लोंबी मात्र आवर्जून लावली जाते. नुकतीच कापणी केलेल्या कोवळ्या भाताची लोंबी म्हणजे घरात मातेच्या उदरातून सिमोल्लंघन करून कुटुंबात आलेल्या नवीन जीवाचं प्रतिक आहे..

नवरात्रातल्या प्रत्येक माळेचं वैशिष्ट्य वेगवेगळं असलं, तरी आठव्या माळेला म्हणजे ‘अष्टमी’ला विशेष महत्व आहे. असं का, याचा विचार करताना लाहनपणी माझी आई आणि इतर काही जुन्या बायका ‘आठव्या महीन्यात बाळंतपण म्हणजे कठीण’ असं म्हणायच्या ते आठवलं. म्हणजे आठव्या महिन्यात जन्मलेल्या बाळाची जगण्याची शक्यता थोडी कमी असते. इतर वैद्यकीय क्षेत्राच्या म्हणण्याप्रमाणे खरंच असतं की नाही ते माहीत नाही, परंतू आयुर्वेदात याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. त्या जाणत्या बायकांचा अनुभवही अगदीच खोटा नसावा. आठव्या महिन्यात जन्म घेतलेल्या बाळाने जीव धरावा या साठी अष्टमीपूजनाला महत्व दिलेले असाव असं मला वाटते. नवमी तर साक्षात बाळ जन्माचा दिवस आणि दसऱ्याला आईच्या उदरातून सिमेल्लंघन करून जगात आलेल्या बाळाच्या आगमनाच आनंद सोहळा..! उगाच नाही दसरा साडेतिन मुहूर्तापैकी एक महत्वाचा मुहूर्त मानला जात..!

असा हा नवरात्रोत्सव मातृत्वाचा उत्सव आहे. स्त्रीची ओळख ‘माता’ म्हणूनच अाहे. म्हणुनच,

“या देवी सर्वभूतेषु मातृ-रूपेण संस्थिता।

नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥”

असं म्हणून सर्व चराचर व्यापून राहिलेल्या स्त्रीच्या सृजन शक्तीला, आपल्या संस्कृतीने ‘मातृ’ रुपात गौरवलेलं आहे.

देव्हाऱ्यातून सार्वजनिक मंडळांच्या मंडपात येऊन बसलेला, अलम विश्वाचा अधिपती असलेल्या गणपतीचा, संकोच होऊन तो त्या त्या विभागाचा ‘राजा’, ‘महाराज’, ‘सम्राट’ वैगेरे झाला असला, तरी काही दिवसांनी त्याच मांडवात बसणाऱ्या देवीची अद्याप ‘राणी’, ‘महाराणी’, ‘सम्राज्ञी’ झालेली नाही. कारण मातृत्वापुढे ही सर्व पदं अगदी शुल्लक आहेत याची नकळतची जाणीव आपल्या रक्तातच आहे. देवी ही ‘माता’च होती, ‘माता’च आहे आणि ‘माता’च राहाणार, जगाच्या अंतापर्यंत..!!

-नितीन साळुंखे

9321811091

*सौभाग्य या शब्दाची फोड सु+भग अशी कृ. पां. कुलकर्णी देतात. भग म्हणजे स्त्रीजननेंद्रिय किंवा व्हॅजिना. सतत फळती असणारी स्त्री म्हणजे सौभाग्यवती. ‘अष्टपुत्रा सौभाग्यवती’चा अर्थ इथे कळतो.

संदर्भ-

1. मराठी व्युत्पत्ती कोश- संपादक कृ. पां. कुलकर्णी

2. लोकपरंपरा आणि स्त्रीप्रतिभा- डाॅ. तारा भवाळकर

3. ऐसपैस गप्पा दुर्गाबाईंशी- प्रतिभा रानडे

होय, मी देशद्रोही आहे..!

होय, मी देशद्रोही आहे..!

गोष्ट अलीकडचीच. ऑगस्ट महिन्याच्या १६-१७ तारखेची. मित्राच्या ऑफिसमध्ये बसलो होतो. नुकताच देशाच्या प्रेमाला भरतं आणणारा एक दिवसाचा राष्ट्रीय उत्सव होऊन गेला होता. मित्राच्या टेबलवर एक सुबक बांधणीचा आकर्षक बॉक्स पडला होता. असं काही देखणं दिसलं की माझं कुतूहल जागं होतं. त्या कुतूहलापोटी मी तो बॉक्स पाहायला हातात घेतला. पाहताना लक्षात आलं की, ते एक पॅकिंग होतं. आत भारताचा तिरंगा झेंडा असावा. चालू मोसमातली महाराष्ट्र विधानसभेची निवडणूक डोळ्यासमोर ठेवून त्या परिसरातील कुण्या युवा नेत्याने त्या सुरेख बॉक्समध्ये लपेटून परिसरातील काही नागरिकांना (पक्षी: मतदारांना ), १५ ऑगस्टच्या निमित्ताने भारताच्या तिरंगी झेंड्याचं वाटप केलं होत. थोडक्यात त्या परिसरातील नागरिकांना आपण किती मोठे देशभक्त आहोत हे दाखवण्यासाठी आणि त्यांचं एक दिवसीय देशप्रेम जागवून आगामी निवडणुकीत आपल्याला(च) मत द्यावं, असं सांगणारा तो एक प्रकार होता. झेंडा अधिक तो बॉक्स ह्याची किंमत नाही म्हटलं तरी हजारभर रुपये असावी. देशभक्ती ही निवडणुकांसाठी आणि निवडणुकांपुरती(च) वापरायची गोष्ट असल्याचे आदर्श प्रस्थापित झाल्याच्या अलीकडच्या काळात, त्या भावी आमदाराचं झेंडा वाटप सुसंगतच होतं असं म्हणायला हवं. आमदार म्हणून निवडून येण्यासाठी झेंड्याच्या माध्यमातून दाखवलेली देशभक्ती हे एक भांडवल होत, असा त्याचा साधा अर्थ.

मित्राने झेंड्याकडे बोट दाखवून, ह्या बॉक्समध्ये तो झेंडा होता असं सांगितलं. त्याने तो झेंडा अभिमानाने आपल्या टेबलवर ठेवला होता. मी जिथे बसलो होतो, तिथून तो झेंडा अगदी नजीक होता. मी पहिल्यांदा माझ्या जागेवरून उठलो आणि झेंड्यापासून जास्तीत जास्त लांब जाऊन बसलो. मित्राच्या चेहेऱ्यावर भलं मोठं प्रश्नचिन्ह उमटलं. त्याने काही विचारायच्या आत मीच त्याला सांगितलं की मी झेंड्यापासून शक्यतो लांब राहतो. माझी सावली त्याच्यावर पडू नये किंवा माझा स्पर्श त्याला घडू नये ह्याची मी नेहेमी काळजी घेतो. झालं, जे देशात चाललंय तेच इथेही झालं, मला देशद्रोह्याचा अप्रत्यक्ष ‘किताब’ मिळाला.

देशात गेली पाच-सहा वर्ष देशभक्तीचा धंदा जोरात आहे. ‘भारत माता की जय’ किंवा ‘वंदे मातरम’ बोलणं म्हणजे गंगेत पापं धुवून पवित्र झाल्यासारखं झालं आहे. मी हे खोटं खोटं बोलणं किंवा करणं नाकारलंय, आणि साहजिकच मी देशद्रोही ठरलो. मला देशद्रोहाचा ‘किताब’ देणाऱ्या माझ्या मित्रच काहीच चुकलं नाही, तो सध्याच्या वातावरणाशी सुसंगतच वागला.

मी खरंच देशद्रोही आहे, असं मला वाटतं. का ते सांगतो. माझ्याकडे पूर्वी गाडी होती, त्या गाडीतही मी छोटेखानी झेंडा कधीही लावला नाही. तेंव्हाही माझे मित्र कम सहप्रवासी मला त्याच कारण विचारायचे. मी उत्तर देण्याचं टाळायचो. ते मला थेट देशद्रोही म्हणाले नाहीत तरी त्यांच्या चेहेऱ्यावरचा भाव तोच असायचा. त्यांना काही वाटलं तरी मी माझा हट्ट कधीही सोडला नाही. किंबहुना, दुसऱ्याला बरं वाटावं म्हणून मी माझ्या मनाविरुद्ध कधी वागलो नाही. माझ्याकडे गाडी असताना गाडीत दारूकाम सर्रास व्ह्यायच. चार ग्लास तर कायम गाडीच्या डिकीत ठेवलेली असायची . दारू पिऊन अनेकदा मी गाडी चालवलेली आहे. सिगारेटी फुकल्या आहेत. रहदारीचे नियम तोडणे तर जन्मसिद्ध हक्क होता. त्यातून पकडला गेलोच तर, ट्राफिक हवालदाराला लांच देऊन मंदावली करण्याचा यशस्वी प्रयत्न मी बऱ्याचदा केलेला आहे.

एवढंच कशाला, केवळ लांचेवर (ह्याला कमिशन असं गोंडस नांव आहे) ज्यांची फाईव्ह स्टार उपजीविका आहे, अशा माणसांसाठी मी काम केलेलं आहे. लहान-सहान खोटं तर मी अनेकदा बोलत असतो. सरकारातली माझी कामं लवकरात लवकर व्हावीत म्हणून मी काही राष्ट्रभक्त अधिकारी-पुढाऱ्यांना पैसे देऊन, तेच काम व्हावं म्हणून लायनीत बसलेल्या अनेक गरजूंवर अन्याय केलेला आहे. अनेक अनैतिक कामंही केलेली आहेत. अश्या कितीतरी गोष्टी सांगता येतील, ज्या नियमबाह्य आहेत परंतु मी त्या केलेल्या आहेत. अलीकडे तसं होऊ नये ह्याचा माझा प्रयत्न असला तरी, अद्यापही तसं वागणं संपूर्णपणे थांबलेलं नाही.

मग या व अश्या अशा अनेक गोष्टीत नियमबाह्य वागणाऱ्या, सोयीनुसार कायदे पाळणाऱ्या किंवा तोडणाऱ्या माझ्यासारख्या सामान्य माणसाला देशप्रेमी म्हणवून घ्यायचा अधिकार आणि त्याचा पुरावा म्हणून झेंड्याबद्दल प्रेम दाखवण्याचा नैतिक अधिकार नसतो असं मी समजतो.

ही सर्व गैरनैतिक कामं, त्या अनेक त्यागी देशभक्तांच्या (अर्थात स्वातंत्र्यपूर्वीच्या) रक्ता -मांसाच्या सिंचनाने आणि त्यांनी स्वतःच्या घरादाराची रांगोळी करून मिळवलेल्या तिरंग्याच्या साक्षीने व्हावीत असं मला वाटत नाही, म्हणून मी झेंड्यापासून अंतर ठेवून वागतो, म्हणून जर का मी देशद्रोही ठरत असेन तर, होय, मी देशद्रोही आहे..!

.

पुन्हा, मला लिहिता येते हा शोध लागल्यापासून मी देशभक्त सरकारच्या मला न पटलेल्या अनेक धोरणांवर, खोट्या प्रचारावर जाहीर टीका करत आलो आहे. देशातल्या सध्याच्या धार्मिक आणि जातीय द्वेषाच्या दूषित वातावरणावर मी अनेकदा लिहिलेलं आहे. ह्या देशात राहाणारे सर्वच, अगदी मुसलमानही, माझे बांधव आहेत हे प्रतिज्ञेतील शब्द मी पाळत आलोय. सरकार म्हणजे देश नाही, हे मी अनेकदा वारंवार म्हणत आलो आहे. कुणा थोरा-मोठ्याची मेहेरनजर राहावी म्हणून त्याचा जयजयकार करण्याचं नाकारलंय. कुणाचीही अप्पलपोटी भक्ती माझ्याकडून होणार नाही याची मी काळजी घेत आलोय. ह्यातून माझं देशद्रोहीपण अधिकच सिद्ध होत नाही काय?

-नितीन साळुंखे

9321811091

10.09.2019

कुतुहल लालबागचं-भाग दुसरा व शेवटचा..

गिरणगांवचं मुख्य ठाणं असणारं #लालबाग आणि त्याचं ‘लालबाग’ हे नांव आणि सर्वच सण-समारंभात, विशेषत: गणेशोत्सवात ओसंडून वाहाणारा लालबागकरांचा (पक्षी:गिरणगांवकरांचा) उत्साह हा माझ्या कुतुहलाचा विषय.

माझ्या मनात लालबागविषयी असलेल्या माझ्या लहानपणापासूनच्या ह्या दोन कुतूहलांचा शोध घेणाऱ्या माझ्या दोन भागातील लेखाचा हा #दुसरा_व_शेवटचा भाग..

#भाग_दुसरा_व_शेवटचा

लालबागकरांनी एवढा उत्साह आणला कुठून?

माझं आजोळ लालबागचं. त्यामुळे सणासुदीला आणि एरवीही लालबागचं वेगळेपण माझ्या तेंव्हापासूनच लक्षात यायचं. सणासुदीच्या दिवसात तर लालबाग अधिक सुरेख दिसायचं. वाहत असणं हा रक्ताचा गुणधर्म, तसाच वाहत, अक्षरक्ष: रक्तासारखं सळसळणं काय असत, ते तेंव्हाच्या लालबागच्या लोकांकडे पाहून समजायचं. मुंबईतला हा भाग, सणासुदीच्या दिवसांत उर्वरित मुंबईपेक्षा काही वेगळाच भासायचा. इतका उत्साह हे लोक आणतात तरी कुठून, असा प्रश्न माझ्या तेंव्हाच्या बालमनाला पडायचा. आज ही परिस्थिती बदलत चालली आहे. लालबागच्या जमिनीला घट्ट चिकटून असलेल्या चाळी जमीनदोस्त होऊ लागल्या आणि विकासाचे भ्रष्ट प्रतीक असलेले टॉवर त्याजागी उभे राहू लागले. ह्या टॉवरात अस्सल मुंबईकर मराठी माणूस फक्त धनदांडग्यांची धुणी -भांडी करताना दिसतात आणि जे कोणी मराठी तिथे राहणारे आहेत, त्यांचं आणि ह्या मातीचा काही संबंध उरलेला असेल असं वाटत नाही. असं असूनही लालबागचा सणांमधला उत्साह, असे उत्साही लोक आणि लोकांतील उतसह कमी झालेला असला तरी, तो पार आटलेला नाही , असं अनुभवावरून म्हणता येत.

हे लालबागवासीय हा उत्साह आणतात कुठून, हे माझं लालबागविषयीच आणखी एक कुतूहल. तेंव्हा तर गिरण्या हेच एकमेव मुख्य उत्पन्नाचं साधन. पगार तुटपुंजा, खाणारी तोंड भरपूर. हात तोंडाची गाठ पडतात पडत नाकी नऊ यायचे तेंव्हा, परंतु सणासुदीतला उत्साह मात्र पैसेवाल्यालाही लाजवेल असा. ह्यांच्यातला हा उत्साह येतो कुठून, ह्याचा माझा शोध जाऊन थडकला, तो थेट एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धाच्या सुरुवातीला. ह्या अमर्याद उत्साहाचा स्रोत गिरण्यांमधून स्रवला आहे, असं हळू हळू माझ्या लक्षात येऊ लागलं.

इसवी सनाच्या १८५४ साली मुंबईत पहिली कापड गिरणी सुरु झाली आणि नंतरच्या ३०-३५ वर्षांत ही ३१ झाली. ह्या गिरण्या मुख्यतः: वसल्या होत्या त्या लालबाग-परेल-वरळी -माझगाव ह्या औरस-चौरस भागात. ह्या गिरण्यांमध्ये काम करण्यासाठी लागणार कामगार वर्ग मुख्यतः आला तो सुरुवातीला कोकणातून आणि नंतर रेल्वे घाटावर पोहोचल्यानंतर, घाटावरून. असं असलं तरी गिरणगावावर पगडा राहिलाय तो कोकण्यांचाच.

सुरुवातील कोकणातून आणि नंतर घाटावरून गिरण्यांमध्ये काम करायला आलेला हा गिरणी कामगार, एकटाच आला होता. कुटुंब गावाकडे असायचं. महिनाभर राबायचं आणि स्वतःचा मुंबईतला खर्च भागवून उरलेले पैसे गावाकडच्या लोकांकडे धाडायचे, असा जीवनक्रम. असे एकेकटे लोक मिळून राहायचे ते गिरण्यांच्या आवारात किंवा परिसरात असलेल्या एकमजली किंवा दुमजली चाळींमधून. एक खोली भाड्याने घ्यायची, त्यात २० पंचवीस जण राहायचे. सर्वांच्या कामाच्या पाळ्या वेगवेगळ्या असल्याने, एका वेळी एका खोलीत ८ माणसांपेक्षा जास्त माणसं नसायची. झिलग्यांच्या खोल्या म्हणायचे अशा खोल्यांचे. जेवण खानावळीत. यातील कुणालाही मुंबई आपलं कायमचं घर व्हावं असं वाटायचं नाही. मुंबई फक्त पैसे कमावण्यापुरती, स्वतःची चिता मात्र गावीच पेटावी ही बहुतेकांची इच्छा असे.

हे आद्य गिरणगांवकर राहायचे ते गटागटाने. हा गट असायचा नात्यातल्या माणसांचा. ते नाहीच सापडले तर एकाच गावातल्या लोकांचा. त्यानंतर एकाच जिल्ह्यातल्या लोकांचा. हे एका प्रकारे स्वतःच्या इच्छेने निर्माण केलेले ‘घेट्टो’ होते. म्हणून त्याकाळच्या मुंबईत किंवा अगदी आताच्याही उरल्या सुरल्या जीर्ण चाळींमध्ये डोकावलं तर, अशा ठिकाणी एकमेकांच्या नातेवाईकांच्या किंवा गाववाल्यांच्या किंवा एकाच जिल्ह्यातल्या लोकांच्या खोल्या आढळतील. चाळीच्या चाळी नातेवाईकांनी किंवा एकाच गावातल्या लोकांनी भरलेल्या असत तेंव्हा. तेंव्हा आणि काही प्रमाणात आताही. हे लोक म्हणायला समूहात राहत असले तरी ते आपल्या रक्ताच्या माणसांपासून नोकरी-व्यवसायामुळे तुटलेले असत. ती कमी त्यांना जाणवत असे.

नोकरीच्या ठराविक वेळेनंतर त्याच त्याच माणसांबरोबर नुसत्या गप्पा तरी किती मारणार, म्हणून लालबाग परिसरात पहिल्यांदा विविध गाववाल्यांची मंडळं उदयाला अाली. माणूस हा संस्कृतीप्रिय प्राणी. ह्या मंडळांनीच पुढे गिरणगांवकरांच्या सांस्कृतिक भुकेला प्रज्वलीत केलं आणि मग खाऊही घातलं. नोकरी व्यतिरिक्तचा मोकळा वेळ लोक ह्या मंडळातून जमू लागले. आपल्या गावाच्या उन्नतीचा विचार करू लागले. आपल्या कुटुंबाशी संपर्क ठेवण्यासाठी ह्या मंडळांचा उपयोग होत असे. चार लोक एकत्र आले की, मंडळ स्थापन करायचं, ते काही काळ चालवायचं आणि मग त्यातून मतभेद होऊन काही मंडळींनी बाजूला होऊन दुसरं मंडळ स्थापन करायचं, हा मराठी मंडळींचा आवडता बाणा. ह्या बाण्याला जागून एका मंडळातून पुढे अनेक मंडळ स्थापन झाली. ह्यातून निकोप स्पर्धा निर्माण झाली.

ह्या मंडळातील नेहेमीच कुणी ना कुणी अधून मधून गावाला जाणारा असे. मग त्याच्या हातून आपल्या कुटुंबियांना निरोप, एखादी चिठ्ठी, खाऊची ‘भ्याट’, कधीतरी पैसे पाठवणं सोयीचं होत असे. तो गावाला जाणारा एक असला तरी, त्याला पोचवायला २०-२५ गाववाले मुंबई सेंट्रलच्या किंवा परेलच्या डेपोवर अगत्याने जात असत. जाणारा एक आणि त्याला गाडीत बसवायला पोचवायला पंचवीस असं दृश्य त्याकाळच्या मुंबईतल्या एसटी डेपोंमधलं सर्रास दृश्य होत. पोचवायला आलेले काहीकाळ त्या एसटीसोबत मनाने स्वतःच्या गावी जात असत. कुटुंबापासूनचं तुटलेपण ते अश्या पद्धतीने भरपाई करण्याचा प्रयत्न करत असत.

गिरणगांवात स्थापन झालेल्या विविध ग्रामस्थ मंडळातून पुढे भजनी मंडळ निघाली, लेझिम पथकं स्थापन झाली, गल्ली गल्लीत व्यायामशाळा निघाल्या. आपापल्या गावच्या देवांचे उत्सव गिरणगावात भजन गाऊन साजरे करू लागले. माझ्या लहानपणी रात्री सात-आठ वाजल्यानंतर एखाद्या चाळीतून दूरवरून येणारे असे अनेक भजनाचे आर्त स्वर मी ऐकले आहेत. भजनांच्या स्पर्धा होऊ लागल्या. डबल बाऱ्या रात्र गाजवू लागल्या. भजन मंडळातील बुवांची काय वाट असायची तेंव्हा. ह्या भजन मंडळीतून पुढे विविध गायन मंडळं, नाटक मंडळी निघाल्या. कोकण्यांनी गिरणगावात दशावतार, मेळे आणले-खेळे आणले, नमन आणलं-नाटकं आणली. घाट्यानी पोवाडे, भारुडं, लावण्या आणल्या. मेळे, भारूडं, लावण्या, पोवाडे, दशावतार, जलसे अशी महाराष्ट्रातली जी म्हणाल तो लोककला गिरणगावात दिसू लागली.

गावाकडून पैसे कमावण्यासाठी मुंबईत आलेल्या शिड्या चाकरमान्यांनी त्यांच्या त्यांच्या मातीतली कलाही मुंबईत आणली. त्यामुळेच मुंबईत, विशेषतः लालबाग परेल विभागात अलम महाराष्ट्राची संस्कृती एकाच ठिकाणी दिसून येऊ लागली, बहरली. त्यातून या लोककलांच्या माध्यमातून गिरणगांवातील कष्टकऱ्यांचं राजकीय आणि सामाजिक प्रबोधनही होऊ लागलं. ह्यातून पुढे गिरणगावच्या सामाजिक, राजकीय जाणिवांचा परिघही वाढत गेला.

ह्या सर्वांवर कडी करणारा सांस्कृतिक उत्सव म्हणजे गिरणगावातला गणेशोत्सव. सन १८९३ मध्ये लोकमान्य टिळकांनी गिरगावातल्या केशवजी नाईकांच्या चाळीत मुंबईतल्या सार्वजनिक गणेशत्सवाची मुहूर्तमेढ रोवली आणि त्यानंतर जवळपास २७ वर्षांनी, म्हणजे १९२०साली गिरणगावातला पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरा झाला. गिरणगावातला पहिला सार्वजनिक गणेशत्सव म्हणजे लालबागचा ‘चिंचपोकळी सार्वजनिक उत्सव मंडळा’चा गणपती. यंदा हे मंडळ आपला शतकमहोत्सव साजरा करतंय. ह्या मंडळाच्या गणेशत्सवाच्या सुरुवातीनंतरच्या काही वर्षांत लालबाग भागात अनेक गणेशत्सव मंडळ स्थापन झाली. त्याकाळी कुटुंब गावी सोडून गिरणीत कामगार म्हणून आलेल्या चाकरमान्यांना गणेशत्सव मंडळ म्हणजे, आपला रिकामा वेळ घालवण्यासाठी उत्तम साधन वाटलं असेल तर नवल नव्हे.

तेंव्हा ह्या दहा-बारा दिवसाच्या गणेशोत्सवाची सुरुवात महिनाभर पूर्वीच व्हायची. वर्गणी काढण्यापासून उत्सवाची सुरुवात व्हायची. ह्यात त्या परिसरातील सर्वच चाकरमान्यांचा समावेश असायचा. गणपतीच्या मांडवाच्या कनाती, पताका लावण्यापासून ते गणपतीचं डेकोरेशनपर्यंतची सगळी काम मंडळांचे कार्यकर्ते स्वतःच करायचे. सर्वच कामांचं कॉन्ट्रॅक्ट देण्याची प्रथा खूप अलीकडची, उत्सवात राजकारणी आणि जाहिरातदार घुसल्यानंतरची. जे पडेल ते काम, उत्सव आपला नव्हे तर माझाच आहे, ह्या भावनेनं मंडळाचे आणि त्या मंडळांच्या परिसरातलेही लोक तेंव्हा करायचे. कुटुंबापासून तुटल्यामुळे आलेलं रितेपण घालवण्यासाठी इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमाप्रमाणे गणेशत्सव हा एक उत्तम साधन होते. मुंबईत बहरलेल्या महाराष्ट्रातील सर्वच लोकसंस्कृतीना सार्वजनिक गणेशत्सवामुळे एक उत्तम व्यासपीठ उपलब्ध झालं.

लोकांचं प्रबोधन, मनोरंजन करण्यासाठी निर्माण झालेल्या विविध मंडळाना गिरणगांवातील गणेशोत्सवाने एक मोठं व्यासपीठ उपलब्ध करून दिलं. त्यातून अनेक उत्तम, सर्जनशील कलावंत, वक्ते, गायक, नट, नाटककार, चित्रकार, शिल्पकार लालबाग-गिरणगाव परिसराने महाराष्ट्रालाच नव्हे तर देशाला दिले. ‘कामगार रंगभूमी’ नावाची स्वतंत्र शाखाच गिरणगांवाने महाराष्ट्राला दिली..! गिरणीतलं आणि गिरणीतल्या कामानंतरच एकटेपणच जीवन सुसह्य होण्यासाठी, समूहात असणाऱ्या, तरीही ‘एकटं’ असणाऱ्या चाकरमान्यांनी विविध सांस्कृतिक कारणांनी एकत्र येऊन महाराष्ट्राला समृद्ध केलं.

माझा जन्म १९६५चा. मी साधारण ७० सालात कळता झालो आणि तेंव्हापासून मी गिरणगांवकरांचा, विशेषत: लालबागकरांचा उत्साह पाहात आलोय. माझं आजोळ ‘अनंत निवास’ या गणेश टाॅकीज जवळच्या बिल्डींगमधे. तेंव्हा किल्ल्यासारख्या दिसणाऱ्या या इमारतीच्या तिसऱ्या मजल्यावरच्या बुरूजातून दिसलेलं आणि दिसत आलेलं गिरणगांव आणि गिरणगांवकरांचा उत्साह मला तेंव्हापासून अचंबित करत आलाय. कुणाच्या बारशापासून ते मयतापर्यंत किंवा दहिहंडी-गणेशोत्सवापासून ते दंगलींपर्यंत, कारण किंवा प्रसंग कोणताही असो लालबागकरांचा सारखाच उत्साह मला दिसायचा.

हा उत्साह ह्या फाटक्या अंगाच्या माणसांमधे येतो कुठून याचा मी तेंव्हापासून शोध घेत होतो. जवळपास तीन दशकांचं वाचन, निरिक्षण यातून माझ्या लक्षात आलं की, लालबागकराच्या न आटणाऱ्या उत्साहाचं कारण, आताच्या लालबागकरांच्या गिरणी कामगार पूर्वजांचं, संसार गांवी सोडून इकडे ‘एकटं’ राहाणं हे होतं.

गिरणगांवकरांच्या त्या ‘एकटे’पणाने निर्माण केलेला त्यांच्या उत्साहाचा झरा अजुनही वाहतो आहे..!

त्यांच्या ‘एकटेपणा’तून एवढं सगळं सांस्कृतिक वैभव निर्माण झालंय, हे खरं वाटेल कुणाला?

-©️नितीन साळुंखे

9321811091

01.09.2019