सोशल मिडीया आणि त्यावर व्यक्त होणं; तारतम्याची गरज..!

सोशल मिडीया आणि त्यावर व्यक्त होणं; एक तारतम्य..

मी सोशल मिडीयावर सिहीतो. खूप लिहितो. बऱ्याचदा वैचारीक, जड असं काहीतरी लिहीतो. सहज मनात आलेले विचार असतात ते. हे असं का आणि ते तसंच का, असे खुप विचार माझ्या मनात सतत पिंगा घालून मला छळत असतात. हे कुणाकडे व्यक्त करावेत, तर ते ऐकून घ्यायला कुणाकडे वेळच नाही आणि पुन्हा या विचारांचा तसा काही उपयोगही नाही (असं त्याचं मत). सध्या ‘प्रोफेशनलिझम’ची चलती असल्यामुळे, उपलब्ध वेळेचं रूपांतर जास्तीत जास्त पैसे मिळवण्यात कसं करता येईल याच्याच विचारात सर्व असतात, त्यामुळे फुकट विचार करायला वेळ का घालवायचा, असा त्यांचा विचार असेल तर तो चुकीचाही म्हणता येणार नाही.

पैसे कमावण्यापुढे इतरही काही विचार असतात वैगेरे गोष्टी बहुतेकांच्या गांवी नसतं. मी तर असंही एकलंय, खरं खोटं माहित नाही, की बडे ‘प्रोफेशनल’, ज्यांना लिफ्टमधे भेटल्यावर आपण ‘गुड मॉर्निंग, कसे आहात’ असं विचारलं तरी तेवढ्या वेळेचं कॉन्फरन्सचं बील पाठवतात. अशी सर्व परिस्थिती असताना, मनातले विचार मग मनातच जिरून गेले तर त्यात नवल ते काय..! आणि बाहेर पडू पाहाणारं काहीही ‘जिरवणं’ तब्येतीला चांगलं नसतं, असं वैद्यकशास्त्र सांगतं. असं असूनही आपण कितीतरी गोष्टी जिरवत असतोच की, मग विचार जिरवले तर काय एवढा मोठा फरक पडणार आहे? पण ते तसं नाही. पोटातल्या जिरवण्यावर औषध आहे, मात्र मानतल्या जिरवण्यावर औषध नाही..

निसर्गाचं एक तत्व आहे, ‘युज इट ऑर लूज इट’. आपल्याला निसर्गाने दिलेला प्रत्येक अवयव किंवा अक्कल, जिला सॉफिस्टीकेटेड भाषेत बुद्धी असंही म्हणतात, त्याचा वेळोवेळी वापर करणं गरजेचं असतं, न पेक्षा तो अवयव किंवा ती क्षमता नाहीशी होते. आपली शेपटी किंवा अंगावरील केस असेच नाहीसे झालेत.(थोडं विषयांतर. स्त्रीया विविध तऱ्हेने केसांची स्टाईल करून केसांचा सतत उपयोग करतात म्हणून त्यांचे केस लंबे और घने असतात आणि बहुतेक पुरूष दिवसातून एकदा किंवा दोनदाच, आरशात न बघता, डोक्यावरून –केसांतून नाही- कंगवा किंवा हात फिरवतात म्हणून तर त्यांचे केस जातात, असंही ‘युज इट ऑर लूज इट’ असेल का?). तर, जसा आपण आपल्या सर्वच अवयवांचा कारणपरत्वे उपयोग करतो, तसा जीवनातील प्रत्येक गोष्टीचा विचार करण्यासाठी बुद्धीचाही उपयोग करणं गरजेचं असतं. माझं कोण ऐकणार म्हणून विचार जिरवण्यापेक्षा, कोण काय म्हणेल याचा विचार न करता ते व्यक्त करणं गरजेचं असतं असं मी समजतो. पूर्वी हे व्यक्त करण बरचसं होत होतं कारण माणसं एकमेकांशी मोकळेपणाणं बोलायची. पण तंत्रज्ञानाची आणि आर्थिक क्षमतेची जस जशी प्रगती होत गेली, तस तशी माणसा मानसांमधली संवादता कमी कमी होत गेली आणि अर्थातच त्यांचं व्यक्त होत जाणं कमी कमी होत गेलं. सध्यातर कानातले इअर फोन आणि मोबाईलच्या वाढत्या स्क्रिनमधे खुपसलेल्या डोळ्यांमुळे प्रत्येक माणूस एक हवाबंद डब्बा झालाय की काय, असं वाटावं अशी परिस्थिती आहे. कान आणि डोळे ही महत्वाची ज्ञानेंद्रीय आहेत आणि तिच बंद म्हटल्यावर माणसं विचार करतात की नाही याचीच शंका येते, तिथे ते व्यक्त करणं तर बहुत दूर की बात वाटते..

पण, कान-डोळे बंद असले तरी विचार सुरुच असतात. त्या विचारांचे विषय मर्यादीत असतील, पण त्यावर नकळत विचार सुरु असतात. माणूस हा विचार करणारा प्राणी आहे. (पुन्हा थोडसं विषयांतर. तसे कुत्री-मांजरंही विचार करतात असं माझं निरिक्षण आहे. एखादा कुत्रा घाईघाईत कुठेतरी निघालेला दिसतो आणि तो मधेच क्षणभर थांबतो आणि दिशा बदलतो किंवा परत फिरतो. तो क्षणभर थांबून काहीतरी विचार करुन परत जातो, असं मला अनेकदा वाटतं). माणसाच्या मनात येणारे हे विचार कुणाकडे व्यक्त करण्याचीही सोय राहिलेली नाही. अशा तुंबलेल्या वैचारिक परिस्थितीत सोशल मिडिया अवतरला आणि माणसं व्यक्त होती झाली.

मी ही तोच मार्ग पत्करला. मनातले विषय मनातच जिरवण्यापेक्षा मी सोशल निडीयावर व्यक्त होऊ लागलो. अनेकांना माझं लिखाण आवडतं, तर काही जणांना नाही. आता आपण लिहीलं, म्हणजे ते सर्वांना आवडायलाच पाहिजे असा काही नियम नाही आणि माझा तसा आग्रहही नाही. पण व्यक्त होणं माझ्यासाठी गरजेचं, म्हणून मी वेळोवेळी मला पटलेल्या व माझ्यावर येऊन आपटलेल्या, परंतु न पटलेल्या विचारांवर, विषयांवरही व्यक्त होत असतो.

सोशल मिडिया माझ्यासारख्या अनेकांसाठी वरदान आहे हे खरय. सोशल मिडीयाने अनेकांच्या सुप्त गुणांना वाव दिला, हे ही खरं आहे. अनेक लोक इथे लिहिते झाले आणि लोक विचार(?) करत नाहीत हा माझा समज अ(र्ध)सत्य ठरतोय असं वाटू लागलं. आपले विचार कुठेतरी छापून यावेत हे लिहीणाऱ्या प्रत्येकाला मनापासून वाटत असतं. सोशल मिडीया अवतरण्यापूर्वी आपलं काहीचरी छापून येण्याचा केवळ वर्तमानपत्र किंवा एखादं साप्ताहिक/मासिक एवढेच एक-दोन मार्ग उपलब्ध असायचे. आणि त्यांच्यापर्यंत पोहोचणंही तेवढंच अवघड असायचं. पुन्हा पोचलोच तिथपर्यंत, तर मग त्या पेपर किंवा मासिकाचा ‘विचार’ आपल्या लेखनाच्या ‘विषया’शी जुळणारा असेल तर ठीक, अन्यथा सर्व ‘साभार परत’. अशावेळी मग शाळा-कॉलेजची हस्तलिखीतं किंवा पेपरमधला वाचकांचा पत्रव्यवहार हाच मार्ग शिल्लक राहायचा. तो ही प्राप्त नाही झाला तर मात्र पास अथवा नापास असा कोणताही शेरा असलेली मार्कशिट हा मात्र आपलं नांव, ‘विषय’ आणि (ना)लायकाीही छापून येण्याचा हमखास मार्ग होता.

अशा साचलेपणाच्या वेळी नेमका व्हाट्सअॅप, फेसबुकसारखा सोशल मिडीया अवतरला आणि माझ्यासारख्या अनेकांना व्यक्त होण्यासाठी एक हक्काचं व्यासपिीठ मिळालं.

सोशल मिडीयाने अनेकजणांना लिहित केलं. खरंच, काय आवाका असतो एकेकाच्या/ एकेकीच्या प्रतिभेचा..! एकच गोष्ट किती आयामातून बघता येते हे सोशल मिडीयामुळे कळलं. यामुळे आपल्याही विचारांची कक्षा रुदावल्यासारखी होते व आपल्या सर्नानाच असलेल्या बुद्धीचं रुपांतर हळुहळू अकलेमधे होत जातं. बुद्धी उपजतंच असते, अक्कल मात्र दाढेसोबत नंतर फुटते..!

मी ही सोशल मिडीयामुळे लिहीयला लागलो. पहिल्या परिच्छेदाच्या सुरुवातीला लिहील्याप्रमाणे माझे म्हणून जे काही विचार आहेत, ते कोणाला पटोत वा न पटोत, ते सोशल मिडीयावर मोकळेपणांने मांडता यायला लागले. माझ्या मनात विचाराचा बराच गुंता असल्याने सोशल मिडीयावर माझ्या लेखनात त्याचं प्रतिबिंब पडणं सहाजिकच होतं. म्हणून कदाचित माझ लेखन काहीस जड व समजण्यास अवघड असं होत असावं याची मला कल्पना आहे. आश्चर्य म्हणजे माझ्या जड जड विचारांशी सहमत असणारेही बरेच मित्र/मैत्रीणी भेटल्या. बद्दकोष्ठाची औषधं आवडीने घेणारी माणसंही असतात, याचा साक्षात्कार सोशल मिडीयामुळे झाला.

मी अभ्यास करून लिहितो हे अनेकांचं म्हणणं आहे आणि ते खरंही आहे. मला अभ्यास केल्याशिवाय लिहिता येत नाही, कारण मला बुद्धी असली तरी तेवढीशी अक्कल मात्र नाहीय. आणि अभ्यास करून लिहायला कुठं अक्कल लागते? वर्षभर घोकंपट्टी करून परिक्षेचा पेपरात ओकंपट्टी करण्यासारखंच असतं ते. सोशल मिडिया आणि परीक्षेचा पेपर यात फरक एकच, इथं परिक्षा नसते व इतक्या ओळीत उत्तर लिहा अशी धमकीवजा सुचनाही नसते..! आपल्याला वाटेल ते व पटेल ते आणि कितीही लहान-मोठं लिहीता येते. पुन्हा यात मार्कांची स्पर्धा नसते हा फायदा.

पण अभ्यासपूर्ण लिखाणापेक्षा मला मनापासून कौतुक वाटत ते कविता –कथा-व्यक्तिचित्र लिहिणाऱ्यांचं..! यासाठी खरी प्रतिभा लागते. कल्पनाशक्ती लागते. जे अमूर्त आहे त्याला मूर्तरुप देणं ही खरी प्रतिभा. सर्वाना समान उपलब्ध असलेल्या मुळाक्षरातल्या ५२(कदाचित ५३-५४ही असतील हो, माहित नाही) अक्षरांची मांडणी हे प्रतिभावंत अशा पद्धतीने करतात की, ज्याचं नांव ते..! थोडक्या शब्दांत काय मोठा आशय सांगून जातात..! म्हणून कुठलेतरी जुने ग्रंथ वाचून वैचारीक लिहीणाऱ्यांपेक्षा, कल्पनेच्या स्वच्छंद आणि अचाट भराऱ्या मारणाऱ्या कवी-कथाकारांच मलाही मनापासून कौतुक वाटतं. खर तर हेवा वाटतो. आपल्यालाही तसं लिहिता यायला हवं असंही वाटत, मी तसा प्रयत्नही करतो, पण नाही जमत हेच खरं..! सोशल मेडिया नसता तर हे प्रतिभावंत कसे भेटले असते कुणास ठावूक..! मी तर मला स्वत:ला पार एवढासा समजतो या गिफ्टेड लोकांपुढे..!!

सोशल मिडीयाच्या वरदानामधे मोठी अडचण असते ती फाॅरवर्डेड मेसेजेसची. कुठले मेसेज फाॅरवर्ड करायचे आणि कुठले नाही, हे समजण्यासाठीही थोडीशी बुद्धी लागते. एक मान्य, की सर्वानाच लिहायला जमतं असं नाही, पण फाॅरवर्ड काय करावं आणि काय नाही हे समजायला, मला वाटतं फार बुद्धी लागत नसावी. बरं, मेसेज फाॅरवर्ड करताना त्या मेसेजचं खरं-खोटेपण पडताळून पाहायला किती वेळ लागतो? हातातल्या स्मार्टफोनच्या ब्राऊजर मधे त्याची माहिती मिळू शकते. पण नाही, तेवढं सुचत नसावं. किंवा सुचलं तरी तेवढी सवड नसावी. फोन बुद्धीमान झाला आणि माणूस मात्र बुद्धूच राहीला. ‘पयला मेसेज आपलाच जायला पायजे’ या भुमिकेतून कणभर खरं अन् मणभर खोटं पुढे ढकललं जातं. बरं, तसं करतानाही त्या मेसेजबद्दल आपलं मत काय आहे, हे दोन ओळीत लिहायला काय हरकत आहे? असं केलं तर एकच मेसेज आणखी दहा जणांकडून आल्यास, तो मेसेज एकच असला तरी त्याबद्दल दहा वेगळी मतं वाचायला मिळू शकतात. दोन ओळीत आपलं मत लिहा आणि मेसेज फाॅरवर्ड करा, बघा एकाच मेसेजचं स्वरुप किती वेगळं होतं ते..! दोन ओळी लिहीण्यायेवढी बुद्धी तर देवदयेने सर्वांकडेच आहे. पण तेवढं तारतम्य बाळगताना कुणी दिसत नाही. ‘लोक विचार करत नाहीत हा माझा समज अ(र्ध)सत्य ठरतोय असं वाटू लागलं’ असं वर म्हणताना ‘विचार’ शब्दाच्या पुढे कंसात जे प्रश्नचिन्ह टाकलंय, ते यामुळेच..!

सर्वात जास्त विट आणतात ते सुविचार. सकाळ, दुपार, संध्याकाळ सुविचारांचा जो मारा सुरु असतो, त्यामुळे जगात सर्वच आनंदी आनंद आहे, लोकांचं वागणं नैतिकतेचं आहे वैगेरे वाटायला लागतं आणि प्रत्यक्ष अनुभव मात्र उलटा येतो. काहीजण खरंच छान लिहितात. विशेषत: स्त्रीया खुप छान व्यक्त होतात. बहुतांश पुरुष मात्र, विषय कोणताही असो, शेवट करताना मात्र राजकारणात अडकून हमरातुमरीवर येताना दिसतात.(राजकारणही त्याच नीच पातळीवर गेलंय म्हणा. शेवटी समाजाचंच प्रतिबिंब तिकडे दिसतं.)

सोशल मिडीयाचा वापर तारतम्याने करणं गरजेचं आहे. त्यातील नाविन्य टिकवलं नाही तर त्याचं महत्व हरवून लोक कंटाळण्यास वेळ लागणार नाही आणि म्हणून त्यातील नाविन्य टिकवणं सर्वस्वी आपल्याच हातात आहे. इथं तारतम्य वापरणं गरजेचं आणि सर्वांच्या हिताचंही आहे.

-नितीन साळुंखे

9321811091