दि ग्रेट इंडीयन पेनिनसुला रेल्वे; भारतीय रेल्वेची संक्षिप्त जन्मकथा..!

मुंबईतील ऐतिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा लेखमाला – लेखांक २६ वा

दि ग्रेट इंडीयन पेनिनसुला रेल्वे;
भारतीय रेल्वेची संक्षिप्त जन्मकथा..’

१६ एप्रिल १८५३.
मुंबई शहराचं आणि पर्यायाने देशाचंही भाग्य बदलवणारा हाच तो ऐतिहासिक दिवस.


बरोबर १६७ वर्षांपूर्वी आजच्याच दिवशी बोरीबंदर ते ठाणेपर्यंत ‘लोखंडी रस्त्या’वरून ‘आगीची गाडी’ गाडी धावली आणि मुंबई ‘महामुंबई’ म्हणून भराभर वाढू लागली.


देशाच्या आठही दिशांतून मुंबईकडे गर्दी खेचणारं हे एक अत्यंत ताकदवान ‘लोह’चुंबक..! मुंबईच्या इतिहासात रेल्वेचं वर्णन, मुंबईकडे गर्दी खेचणारी ‘हिराॅईन’, असं केलं गेलंय.

मुंबईचीच नव्हे, तर पुढे देशाची झालेलाा ही हिराॅईन आज १६७ वर्षांची झाली. इतकं वय होऊनही जराही न थकता ही आपला करिश्मा अजून टिकवून आहे. हिच्या आगमनानंतर, जवळपास ८० वर्षांनी देशात विमानसेवेचा पाया घातला गेला. रेल्वेपेक्षा कितीतरी पटीने वेगवान असलेले विमान नंतरच्या काळात हळुहळू लोकप्रियही होतं गेलं. असं असलं तरी रेल्वेच्या लोकप्रियतेत तसुभरही फरक पडला नाही. आकाशातल्या देवलोकातून प्रवास करणाऱ्या विमानापेक्षा, आपल्या पोटातून अलम भारत घेऊन जमिनीवरून प्रवास करणारी रेल्वे आपण भारतीयांना आजही तितकीच प्यारी आहे. 

अशा या रेल्वेला तिच्या जन्माच्यावेळी प्रचंड संघर्ष करावा लागला होता. अनेकांचा विरोध, अफवा यांना पुरून उरत, हिचा जन्म शेवटी झालाच व पुढे सर्वांचे डोळे दिपण्याएवढा पराक्रम हिने गाजवला व अजुनही गाजवते आहे. ‘रेल्वे’ ही स्त्री लिंगी मानली गेली आहे आणि आपल्या देशात कोणत्याही स्त्रीचा जन्म आजही संघर्षातूनच होतो. स्त्री भ्रुणाची जगण्याची इच्छा, स्त्रीचा जीवनसंघर्ष पुरुषापेक्षा जबर असतो, असं शास्त्र सांगते आणि ते रेल्वेच्याबाबतीतही खरं ठरलं. 

आपल्या देशातीलच नव्हे, तर आशीया खंडातली पहिली रेल्वे मुंबईत जरी १६ एप्रिल १८५३ रोजी धावली असली तरी, लंडन-अमेरीकेत ती यापुर्वीच अवतरली होती व तिची उपयुक्तताही सिद्ध झाली होती. आपल्या देशाचे तत्कालीन राज्यक्रते असलेल्या ब्रिटीशांना,  ब्रिटीश इंडीयातील त्यांच्या वाढत्या प्रभाव क्षेत्रावर व्यापारी व लष्करी नियंत्रण ठेवण्यासाठी अधिक जलद व एकाच वेळेस जास्त वाहतूक करू शकणाऱ्या वाहनाची गरज भासू लागली होती व त्यासाठी त्यांच्या नजरेसमोर रेल्वेएवढं सोयीचं साधन त्याकाळी दुसरं नव्हतं. 

इकडे मुंबईतही रेल्वे सुरू करण्याच्या हालचाली १८४३ सालीच सुरू झाल्या होत्या. मुंबईत रेल्वे सुरू करावी म्हणून याच साली ‘दि ग्रेट इस्टर्न रेल्वे कंपनी’ स्थापन केली व त्यात सार्वजनिक कार्यात नेहेमी पुढाकार घेणारे जगन्नाथ शंकरशेट व सर जमशेटजी जिजीभाई या दोघांनी  पुढाकार घेतला होता. नाना शंकरशेट व सर जमशेटजी जिजीभाई यांच्या सहीने तसा अर्ज लंडनला रवाना झाला. दि. १९ एप्रिल १८४५ रोजी कंपनीच्या चालकांची सभा टाऊन हाॅलमधे (आताची एशियाटीक सोसायटी) भरली. या सभेत रेल्वेच्या मागणीचा पाठपुरावा करण्यासाठी ‘दि इनलॅन्ड रेल्वे असोसिएशन’ ही समिती नेमून या समितीच्या अध्यक्षस्थानी कर्नल जर्व्हीस या ब्रिटीश अधिकाऱ्याची नेमणूक करण्यात आली. समितीत नाना व जमशेटजींव्यतिरिक्त मिस्टर विलोधवी आणि मुंबईचे आणखी एक दानशूर व्यक्तीमत्व फ्रामजी कावसजी यांचाही समावेश करण्यात आला होता. 

व्यापार रक्तात मुरलेले ब्रिटीशही तिकडे लंडनमधे काही गप्प बसलेले नव्हते. मुंबईच्या हालचालींवर त्यांची बारीक नजर होती. नामांच्या अर्जाला प्रतिसाद म्हणून सन १८४५ साली ब्रिटीशांनी कंपनीची सुत्रं आपल्या हाती ठेवण्यासाठी लंडनला ‘दि ग्रेट इंडीयन पेनिनसुला रेल्वे’ ही कंपनी स्थापन केली आणि त्या कंपनीच्या वतीने मिस्टर चॅपमन नावाचा एक अधिकारी मुंबईत प्रत्यक्ष पाहाणी करण्यासाठी पाठवला. मुंबईत आल्यावर मिस्टर चॅपमनने, मुंबईत स्थापन झालेल्या ‘बॉम्बे ग्रेट ईस्टर्न रेल्वे’ समितीच्या सदस्यांशी संपर्क साधला आणि या सदस्यांनी आपल्याला मदत करावी, असा आग्रह धरला. शेवटी लंडन आणि मुंबईतल्या दोन्ही समित्यांचं एकाच समितीत विलीनीकरण करण्यात आलं आणि मुंबईतील कंपनीच्या संचालकांना त्या कंपनीच्या संचालक मंडळावर घेतलं गेलं. पुढे या समितीतर्फे मुंबईत रेल्वेमार्ग बांधण्यासाठी आयोग नेमण्यात आला. या आयोगाच्या अध्यक्षपदी मिस्टर जाॅन विलोधवी यांची नेमणूक करण्यात आली. या आयोगाचं उद्दिष्ट एकच होतं, मुंबईत वाफेच्या इंजिनावर चालणारी रेल्वे धावण्यासाठी आवश्यक ती पावले उचलणे व काम तडीस नेणे..!

पुढे  या आयोगाचे अध्यक्ष मिस्टर विलोधवी, मिस्टर चापमन आणि इतर महत्वाच्य् अधिकाऱ्यांनी, प्रस्तावित रेल्वेमार्गाचं प्रत्यक्ष सर्वेक्षण करून जुलै १८४८ मधे मुंबईत ३५ कि.मि.ची रेल्वे बांधण्याची शिफारस केली. या रेल्वेमार्गाच्या बांधणीसाठी मुख्य अभियंता किंवा चिफ इंजिनिअर म्हणून जेम्स बर्कले यांची नियुक्ती करण्यात आली होती.

ब्रिटीशांनी मुंबईत सार्वजनिक उपयोगाचं जे जे केलं, त्यासाठी त्यांनी त्याकाळच्या मुंबईकरांकडून वर्गणी जमवून केलं हे इतिहासात नमूद आहे. त्यालाच जागून त्यांनी मुंबईकरांना रेल्वेसाठी वर्गणी (कंपनीचे शेअर्स) घेण्याचं आवाहन केलं. त्यासाठी मोठमोठ्या जाहिराती लावण्यात आल्या. सुरूवातीला हा सरकारचा आपले पैसे लुबाडून लंडनला घेऊन जाण्याचा डाव आहे असं समजून लोकांनी काहीच प्रतिसाद दिला नाही. दुसरं म्हणजे अशी काही गाडी असती तर आपच्या ज्ञानी ऋषी-मुनींमी ती अगोदरच सांगीतली असती अशी लोकांची भाबडी समजूत असल्यामुळे लोकांचा विश्वासही बसेना. शेवटी हे बघून कंपनीने स्वत:चं भांडवल म्हणून स्वत:चा काही हिस्सा टाकला. नाना, जमशेटजी, फ्रामजी बानाजी यांनीही काही शेअर्स घेतले व मग मात्र पुढे लोकांनी कंपनीचे शेअर्स घेतले.

पुरेसे भांडवल जमल्यानंतर सन १८५० मधे कंपनीच्या कामास सुरूवात झाली. दि. ३१ आॅक्टोबर १८५० रोजी मिस्टर विलोधवी यांच्या हस्ते शिव (आताचं अपभ्रष्ट नांव सायन) येथे रुळ टाकण्याची सुरूवात झाली व पुढं सर्वच काम त्वेरेने होऊन पुढच्या तीन वर्षांनी त्या रुळांवरून दि. १६ एप्रिल १८५३ या दिवशी रेल्वे, दि ग्रेट इंडीयन पेनिनसुला रेल्वे’ धावलीसुद्धा..!

तत्पूर्वी १८५२ च्या आरंभास या मुंबईत धावण्यासाठी म्हणून एक महाकाय इंजिन मुंबईत अवतरल होतं. बंदरापासून भायखळ्यापर्यंत हे इंजिन रस्त्याने शेकडो मजुरांकरवी ओढत नेण्यात आलं होत. रसत्याने जाणाऱ्या त्या राक्षसासम भासणाऱ्या अगडबंद धुडाची वरात पाहाण्यासाठी हजारो मुंबैकर रसत्याच्या दुतर्फा जमले होते. एवढा अजस्त्र प्राणी वेगाने धावणार तरी कसा, असा प्रश्नही त्यांच्या चेहेऱ्यावर उमटला असणं शक्य आहे. तत्कालीन गव्हर्नर एवढाच हा प्राणी ताकदवान दिसल्याने असावं कदाचित, या इंजिनाचं नामकरण मुंबैकरांनी उत्स्फमर्तपणे ‘लाॅर्ड फाॅकलंड’ केलं असावं..!भायखळ्यानजिक इंजिनाच्या चाचण्या सुरू झाल्या. एव्हाना इथपर्यंत रुळ टाकून झाले असावेत. पुढच्या महिनाभरातच, म्हणजे १८ फेब्रुवारी १८५२ राजी हे इंजिन मुंबैकरांना पहिल्यांदा धवलं ते भायखळा ते परेल दरम्यान. 

१८ फेब्रुवारी १८५२ रोजी पहिलं इंजिन धावल्यानंतर पुढच्या १४ महीन्यांच्या कालावधीत आणखी तीन इंजिनं मुंबैत अवतरली असावित. कारण जेव्हा १६ एप्रिल १८६३ रोजी जी पहिली गाडी धावली, तिला सिंध, साहिब आणि सुलतान अशा तीन इंजिनांनी खेचली होती..! त्यात ‘लाॅर्ड फाॅकलंड’चा समावेश नव्हता. किंवा सिंध, साहिब आणि सुलतान यापैकी एका इंजिनाचं पहिलं नांव लाॅर्ड फाॅकलंड असावं. असं वाटण्याचं कारण म्हणजे १८५२ ला मुंबईत अवतरलेल्या पहिल्या इंजिनाचं ‘लाॅर्ड फाॅकलंड’ हे नामकरण जनतेने केलेलं होतं, ते त्याचं अधिकृत नांव नव्हतं.


आज या घटनेला १६७ वर्ष झालाी. मध्यंतरी १९५१ मधे ‘ग्रेट इंडीयन पेनिन्सुला रेल्वेचं’ नामकरण ‘मध्य रेल्वे’ असं करण्यात आलं.


वयाच्या १६८ व्या वर्षीही सुरुवातीच्याच उत्साहात धावणाऱ्या रेल्वेचा आपल्या देशाच्या आणि आपण देशवासीयांच्या विकासात अत्यंत महत्वाचा वाटा आहे. दिवसाच्या आणि रात्रीच्याही कोणत्याही प्रहरी, देशाच्या कोणत्याही कोपऱ्यातल्या रेल्वेमार्गावरून, अनेक धर्म, नाना पंथ, शेकडो जातीच्या प्रवाशांना एकाच वेळी आपल्या पोटात घेऊन रेल्वे सतत धावत असते. रेल्वेतूव एकमेकाला एकमेकाशी बांधून ठेवणारा एक मिनी भारत सतत प्रवास करत असतो. भारताच्या अन् भारतीयांच्या विकासात महत्वाचा वाटा असणाऱ्या रेल्वेने, भारताची एकात्मता टिकवून ठेवण्यातही महत्वाची भुमिका बजावलेली आहे आणि त्यासाठीही आपण तिच्याप्रती कृतज्ञ असलं पाहिजे. त्याचसाठी हा लेखन प्रपंच..!!


-नितीन साळुंखे
9321811091
मूळ लेख 16.04.2017
पुनर्लेखन 16.04.2020.

संदर्भ-
1. मुंबईचा वृत्तांत -ले. मोरो विं शिंगणे व बापू आचार्य.
2. मुंबईचे वर्णन -ले. गोविंद मडगावकर
3. स्थल-काल-ले. डाॅ. अरूण टिकेकर
४. रेल्वेची रंजक सफर- डाॅ. अविनाश वैद्य

अत्यंत महत्वाची टिप-
‘HALT STATION INDIA’ हे श्री. राजेन्द्र आकलेकर यांनी इंग्रजीत लिहिलेलं पुस्तक, रेल्वेची दुनिया जाणून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. पी.एचडी.च्या प्रबंधाच्या तोडीचं असलेलं हे पुस्तक, श्री. रोहन टिल्लू यांनी ‘कहाणी पहिल्या आगीनगाडीची’ या नांवाने अत्यंत ओघवत्या शैलित मराठीत अनुवादीत केलं आहे. आपण सर्वांनी ते अवश वाचावं, अशी माझी विनंती आहे.