गिरणगांवातल्या गिरण्या-(भाग तिसरा) मुंबईतली सर्वात पहिली गिरणी-

मुंबईतील ऐतिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा..!

गिरणगांवातल्या गिरण्या-(भाग तिसरा)

मुंबईतली सर्वात पहिली गिरणी-

सन १८५१ सालात, मुंबईतल्या पहिल्या कापड गिरणीचे डोहाळे लागले, ते कावसजी नानाभॉय दावर या पारशी उद्योजकाला. मुंबईतले एक बडे पारशी व्यापारी असलेल्या कावसजी दावर यांच्या मनात मुंबईत एक कापड गिरणी सुरु करावी, हा विचार मूळ धरू लागला होता. असा विचार त्यांच्या मनात का यावा, या मागे कारणही तसंच होतं. पुढे जाण्यापूर्वी आपण त्या कारणाचा धावता आढवा घेऊ;कारण ते कारणंही तेवढंच महत्वाचं आहे..!

कावसजी दावर, त्या काळातल्या बहुतेक सर्वच पारशांप्रमाणे, सुखवस्तू घरात जन्माला आले. वडील नानाभाई यांचा देशातील कापूस उत्पादकांना भांडवल उपलब्ध करुन देणे आणि त्यांनी पिकवलेला कापूस इंग्लंडला निर्यात करणं आणि इंग्लंडहून तयार कपडा आयात करण्याचा ब्रोकींग पद्धतीचा व्यवसाय होता. ते दोन इंग्लिश फर्मसाठी भारत व चीन देशांत ब्रोकींग करत असत. वयाच्या १६ व्या वर्षी, म्हणजे सन १८३० सालात कावसजींनी वडीलांसोबत त्यांच्या व्यवसायात उमेदवारी करायला सुरुवात केली. शिक्षणाने कमी, परंतु व्यापारात तेज बुद्धी लाभलेल्या कावसजीनी लवकरच वडीलांच्या व्यवसायातले बारकावे शिकून घेतले. सन १८३७ मधे झालेल्या वडीलांच्या निधनानंतर, आपल्या मोठ्या बंधूंना, म्हणजे दिनशा दावर यांना, भागिदारीत घेऊन कावसजींनी वडीलांचा ब्रोकिंगचा व्यवसाय पुढे चालू ठेवला. कावसजींच्या आता वाढू लागल्या होत्या. वडील बंधूंसवेत लवकरच त्यांनी वडील नानाभाई यांच्या नांवाने ‘नानाभाई फ्रामजी ॲंड कंपनी’ नांवाची स्वतंत्र फर्म काढून व्यवसायास सुरुवात केली. दुर्दैवाने लगेचंच त्यांच्या मोठ्या भावाचं निधन झालं आणि व्यवसायाची सर्वच जबाबदार कावसजींवर येऊन पडली. अर्थात, त्याचा कावसजींना फायदाच झाला.

व्यापारात व्यवस्थित बस्तान बसल्यानं, जात्याच महत्वाकांक्षी आणि धाडसीही असलेल्या कावसजींना आता नवीन क्षितीजं खुणावू लागली होती. ब्रोकींगचा व्यवसाय सुरूच होता. त्यांनी बॅंकींग व्यवसायात उडी मारली. त्यानेळेस मुंबईतून होणाऱ्या व्यापारासाठी भांडवल पुरवणाऱ्या बॅंक ऑफ बॉम्बे, फोर्ब्स, रेमिन्ग्टनसारख्या काही खाजगी संस्था होत्या. पण मुंबईच्या भरभराटीला आलेल्या सर्वच व्यापारास त्या पुरे पडत नव्हत्या. म्हणून कावसजी आणि कामांसारख्या काही इतर बड्या व्यापाऱ्यांनी बॅंकींग क्षेत्रात सन १८४२ मधे स्थापन झालेल्या ‘ओरिएन्टल बॅंक कॉर्पोरेशन(जुनी ‘बॅंक ऑफ वेस्टर्न इंडीया’)’, ‘कमर्शिअल बॅंक ऑफ इंडीया (१८४५)’, ‘चार्टर्ड मर्कंटाईल बॅंक ऑफ इंडीया, लंडन ॲंड चायना’ इत्यादीसारख्या वित्तीय संस्थांच्या स्थापनेत, इतर पारशी व ब्रिटीश व्यापाऱ्यांसमवेत कावसजींचा सहभाग होता.

कावसजींचं मुंबईतल्या व्यापारात होणाऱ्या बदलावर बारीक लक्ष असे व त्यातून आपल्याला काही नवी संधी मिळतेय का, याच्या ते सतत शोधात असत. त्यात त्यांच्या लंक्षात येऊ लागलं की, पूर्वी जी भारतीय कापसाला आणि भारतातील कुशल विणकरांनी हातमागावर विणलेल्य् सुती व रेशमी कपड्यांना जेवढी इंग्लंड आणि इतर काही पाश्चिमात्य देशांकडून जेवढी मागणी होती, तेवढी आता राहीलेली नाही. त्यामागे, इंग्लंडमधे अठराव्या शतकाच्या सहाव्या-सातव्या दशकातच सुरू झालेल्या यांत्रिक गिरण्या हे कारण असल्याचं, हुशार कावसजींनी नेमकं हेरलं होतं. त्याचा परिणाम त्यांना, त्यांच्या मूळच्या कॉटन ब्रोकींगच्या व्यवसायातही जाणवू लागला होता. इंग्लंडनेही केवळ भारतातून आयात होणाऱ्या कापसावरचं अवलंबित्व कमी करत आणलं होतं, त्यामुळे भारतातून होणारी कापसाची निर्यातही कमी कमी होऊ लागली होती. उलट इंग्लंडहून आपल्या देशात येणाऱ्या सुतात व सुती कपड्यात वाढ होऊ लागली होती. सन १८००-१८१० सालात इंग्लंडहून भारतात आलेल्या सुती मालाची किंमत, जी केवळ ७२ हजार रुपये होती, ती वाढून १८५० च्या सुमारास दिड कोटी रुपयांपर्यंत वाढली. मशिनच्या सहाय्याने इंग्लंडमधे सुबक कापड कमी वेळात, पण जास्त प्रमाणात तयार होऊ लागलं होतं. त्यामुळे इंग्लंडात तयार झालेला कपडा व मशीनवर कातलेलं सूत, इंग्लंडहून भारत व इतर देशात निर्यात करणं इंग्लंडला शक्य होऊ लागलं होतं. त्याचा (दुष्प)रिणाम भारतावर आणि इथल्या व्यापारावर, तसेच कारागिरांवरही होऊ लागला होता.

नेमकी हिच बाब कावसजीं दावर यांनी बरोबर हेरली आणि आपला कापूस व सूत इंग्लंडात जाऊन, तिथल्या गिरण्यांमधून कपडा बनून इथे येतो व त्यावर इंग्लिश व्यापारी व कारखानदार बक्कळ माया कमावतात, मग आपणच इकडे एखादी गिरणी स्थापन करुन तसा नफा का कमवू नये;शिवाय इथल्या बरोजगार असलेल्या कापूस उत्पादकांना आणि कुशल विणकरांनाही त्यायोगे रोजगार का मिळवून देऊ नये, असा विचार त्यांच्या मनात मूळ धरू लागला.

पण मनात विचार येणं नि तो प्रत्यक्षात आणणं, यात प्रचंड फरक आहे. त्या काळात तर हे फारच अवघड. गिरणी उद्योगातलं देशात कुणीही माहितगार नाही. गिरणीच्या इमारतीचा आराखडा, गिरणीचं तंत्रज्ञान, त्यातील यंत्रसामग्री, ती चालवण्यासाठी लागणारं कुशल मनुष्यबळ, गिरणीचं व्यवस्थापन इत्यादी अगदी प्राथमिक, परंतु अत्यंत महत्वाच्या गोष्टींसाठी परदेशावर, म्हणजे अर्थातच इंग्लंडवर अवलंबित्व होतं. पुन्हा इंग्लंडातले माहितगार मदत करतीलच हे कशावरून, ही शंका..! पुन्हा ती मदत मिळालीच, तर गिरणीची अजस्त्र यंत्र चालवण्यासाठी लागणारी उर्जा, कोळसा व लाकूड यांपासून मिळवायची आणि या गोष्टी मुंबईत आणायच्यात, तर समुद्रमार्गाने आणाव्या लागणार. ती मदत वेळेत मिळेल की नाही, ही देखील शंकाच होती. गिरणी धंद्यासाठी दोनच दोष्टी मुंबईत अनुकूल होत्या. भरपूर कापूस आणि सूत व कापडासाठीची मोठी बाजारपेठ..!!

पण समोर दिसणाऱ्या अडचणींचाच विचार करत बसलं, तर काहीच हाती लागणार नाही. काही नविन करायचं तर, धोका तर पत्करावा लागणारच. कावसजींनी सर्व शंका-कुशंका बाजुला ठेवत, इंग्लंडमधील गिरणी उद्योगातील तज्ञांसोबत पत्रव्यवहार करायला सुरुवात केली. बऱ्याच जणांशी संपर्क साधल्यावर, त्यांना इंग्लंडमधील ओल्डहॅम शहरातील ‘मे. प्लॅट ब्रदर्स ॲंड कं. लिमिटेड(M/s. Platt Brothers & Co. Ltd.)’ या गिरण्यांसाठी मशिनरी उत्पादन करणाऱ्या कंपनीने प्रतिसाद दिला. मुंबईत गिरणी उद्योग सुरू केल्यास, तो भरभराटीला येऊ शकतो, हे त्यांना पचवून देण्यात कावसजी यशस्वी झाले आणि प्लॅट ब्रदर्सनी कावसजींना गिरणीसाठी लागणाऱ्या इमारतीचे आराखडे आणि मशिनरी पुरवण्याचं मान्य केलं. एवढंच नव्हे, तर भविष्यात मुंबईतला गिरणीधंदा भरभराटीला येऊ शकतो, हे अचूक ओळखून, प्लॅट ब्रदर्सनी, कावसजींना त्यांचे मुंबईतले ‘एजंट’ म्हणूनही नेमून टाकलं..! हे साल होतं, सन १८५१..!!

सन १८५१ मधे कावसजींनी गिरणीचं ‘प्रॉस्पेक्टस’ वितरीत केलं आणि गिरणीसाठी योग्य अशी जागा पाहाण्यास सुरुवात केली. कावसजींनी आपल्या व मुंबईतल्या पहिल्या वहिल्या गिरणीसाठी जागा मुक्रर केली ती, आताच्या ग्रान्ट रोड नजिकच्या ताडदेव येथील. त्याला कारणंही तशीच होती. एकतर ही जागा तेंव्हा तशी बऱ्यापैकी मोकळी होती. तेंव्हाची लोकवस्ती एकटवली होती, ती किल्ल्याच्या आत किंवा बाहेरच्या बाजूला फार तर माजगांव-भायखळ्यापर्यंत. त्यामुळे ही जागा मुख्य लोकवस्तीपासून फार लांब व फार जवळही नव्हती. त्याने गिरणीत काम करण्यासाठी भविष्यात लागणाऱ्या मनुष्य बळाचा पुरवठा होऊ शकत होता. दुसरं कारण म्हणजे, त्यावेळच्या बहुतेक सर्व देशा-परदेशी श्रीमंत आसामींचा निवास असलेल्या ‘कंबाला हिल’च्या पायथ्याशी होती. त्यामुळे कारखान्यात जाणं-येणं सोयीचं होणार होतं.

सर्वात महत्वाचं कारण होतं ते, इथून जवळच असलेला ‘कुलाबा’ येथला मोठा कापूस बाजार किंवा कॉटन एक्स्चेंज. कुलाबा कॉजवेचं बांधकाम नुकतंच, म्हणजे १८३८ साली पूर्ण झाल्याने, मुंबईतलं, आताच्या हॉर्निमन सर्कलमधे कोंदटलेला कापसाचा बाजार-कॉटन ग्रीन-, सन १८४४ मधे, कुलाबा कॉजवेच्या बांधकामामुळे उपलब्ध झालेल्या प्रशस्त जागेत हलवण्यात आला होता. तिथून विपूल प्रमाणात गिरणीसाठी कापूस उपलब्ध होऊ शकत होता. गिरणीच्या बॉयलरसाठी लागणारं लाकूड तारवांतून गिरगांवच्या चौपाटीवर येत असे, तेंव्हा ते ही ठिकाण कुलाब्यापासून नजिकच होतं. कोळसातर मुंबईतल्या अनेक बंदरात उतरत होता व ती बंदरं ताडदेवपासून जवळच होती. एकुणात काय तर, इंधन, मालकांचा निवास व भविष्यात लागणारा कामगार वर्ग ताडदेवपासून हाकेच्या अंतरावर असल्याने, कावसजींनी आपल्या गिरणीसाठी ताडदेवची जागा निवडली.

प्लॅट ब्रदर्सनी इंग्लंडहून, एकूण २० हजार स्पिन्डल्स (टकळ्या किंवा चाती) मावतील एवढंया इमारतीचे आराखडे पाठवून दिले. सोबत त्यातले तज्ञही इंग्लंडहून आले. पिटर रश्कीन हा इंग्लंडातल्या लॅंकशायर (Lancashire) येथून, मुंबईतला गिरणी उद्योग उभारण्यासाठी आलेला सर्वात पहिला ब्रिटीश माणूस. गिरणीची पायाभरणी.

सन १८५२ मधे गिरणीचा पायाभरणी समारंभ संपन्न झाला नि जोरात काम सुरू झालं. पुढच्या दिड-दोन वर्षांत गिरण उभी राहिली आणि दिनांक ५ फेब्रुवारी १८५४ रोजी कावसजींच्या आणि मुंबईतल्याही पहिल्या गिरणीचं, ‘दी बॉम्बे स्पिनिंग ॲंड विव्हिंग कंपनी’उद्घाटन करण्यात आलं आणि सन १८५६ मधे या गिरणीतून पहिलं उत्पादन बाहेर पडलं आणि मुंबईच्या व देशाच्याही गिरणी उद्योगाची पायभरणी झाली..!

इथून पुढे मुंबईचा गिरणी उद्योग, या ना त्या कारणाने, देशातच नव्हे, तर जगभरात गाजत राहिला. गिरणी उद्योगावे मुंबईला देशाची आर्थिक राजधानी म्हणून जे स्थन मिळवून दिलं, ते अद्यापही तसंच शाबूत आहे..!!

पण एक सांगायचं राहिलंच, मुंबईतली कावसजींनी सुरू केलेली ‘दी बॉम्बे स्पिनिंग ॲंड विव्हिंग कंपनी’ मुंबईतली पहिली असली तरी, देशातली पहिली नव्हे बरं का..! या आधीही देशात गिरण्या उभारण्याचे उपद्व्याप काही उपद्व्यापी लोकांनी केले होते. कावसजींची गिरण देशातली पहिली नसूनही, देशातल्या गिरणी उद्योगाचे आणि एकुणच औद्योगिकरणाचं पितामह म्हणून कावसजींचा गौरव का केला जातो, आणि कावसजींच्या या गिरणीचं पुढे काय झालं त्याची कहाणी पुढच्या चौथ्या भागात..!!

-©️नितीन साळुंखे

9321811091

08.06.2021

टीप- फोटो इंटरनेटवरून घेतलेले आहेत. कावसजी दावर यांच्या ‘बॉम्बे स्पिनिंग ॲंड विव्हिंग कंपनी’चे फोटोही माझ्याकडे आहेत, पण ते पाहायला मिळतील मात्र राणेसाहेबांच्या डॉक्युमेंटरीमधे.

संदर्भ-

1. The Gazetteer of Bombay City & Island- Nov. 2010 edition- S. M. Edwards, Vol. I -pages 434-436, 486;

2. Bombay Industries;The Cotton Mills- S. M. Rutnagur- 1927; page 9, 288;

3. The Emergence of An Industrial Labour Force in India; A Study of Bombay Cotton Mills, 1854-1947; Morris David Morris- 1965;pages-22-26;

4. Indian Textile Journal;Cetenary Souvenir- 1854-1954;pages-6-9, 124-127, 160-164,

5. Book – Parsi Lustre on Indian Soil- Vol I, 1939, H. D. Darukhanawala, page-426-427;

6. Bombay Industries;The Cotton Mills- S. M. Rutnagur- 1927;; Part II; Chapter- Cotton Trade of Bombay;page -456-457;

7. A Hundred Years of Cotton- M. L. Dantwala- Chapter VIII;

8. Shells from the sands of Bombay being my recollections & reminiscence- 1860 – 1875; Dinshaw E. Wachha; 1920; pages 435-438, 623;

3 thoughts on “गिरणगांवातल्या गिरण्या-(भाग तिसरा) मुंबईतली सर्वात पहिली गिरणी-

  1. मुंबईचं हवामान हे कापड गिरण्या वाढण्यासाठी किती जबाबदार होत

    Liked by 1 person

  2. खुपच सुंदर मांडणी. अतिशय उपयुक्त महत्त्वाची माहिती ….

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s