श्री. उद्धवजी ठाकरे यांस खुले पत्र..!!

श्री. उद्धवजी ठाकरे
माननीय मुख्यमंत्री,
महाराष्ट्र राज्य.

सस्नेह नमस्कार..!

कोरोनाचं संकट सर्वच देशावर, किं बहूना सबंध जगावर आलेलं आहे. प्रत्येक देश आपापल्या परीने त्या संकटाचा सामना करतो आहे. आपल्या देशाचं नेतृत्वही सर्वशक्तीनिशी आणि उपलब्ध साधनांनिशी या संकटाचा सामना करतो आहे. आपलं महाराष्ट्र राज्यही त्याला अपवाद नाही.

परंतु उद्धवजी, महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून तुम्ही या संकटाविरुद्धच्या लढाईत ज्या जिद्दीने उतरला आहात, त्याला तोड नाही. ह्या संकटाशी राज्याची आरोग्य यंत्रणा लढतेच आहे, त्याच वेळी या लढाईतलं प्रमूख सैन्य असलेल्या सामान्य जनतेला तुम्ही ज्या खाबिर्याने धीर देताय ना उद्धवजी, ते पाहून हे युद्ध तुमच्या नेतृत्वाखाली आम्ही जिंकणारच, या विषयी माझ्या मनात तरी कुठलीही शंका नाही.

खरं सांगू का, मी आताशा, आपल्याला नसलेला रोग चिकटवण्याची अफाट क्षमता असणाऱ्या कोरोनाच्या टिव्हीवरच्या बातम्या पाहाणं बंद केलंय. पण तुम्ही टिव्हीवर दिसलात, की मी तिथे आवर्जून थांबतो. तुमचं सयत बोलणं मला आश्वस्त करतं. कुठेही पंतोजी उपदेश केल्याचा आव नसतो, की ढोंगी डायलाॅगबाजीचा, आक्रस्ताळेपणाचा लवलेश नसतो. तुमचं आश्वासक बोलणं उद्धवजी, संकटात सापडलेल्या एखाद्या कुटुंबाला, त्या कुटुंबाचा कुटुंबप्रमूख ज्या पद्धतीने, ‘मी आहे ना’ या तीन शब्दांनी धीर देतो ना, अगदी तस्संच वाटतं.

कोरोनाची लढाई प्रत्येकाने आपापल्या वैयक्तिक पातळीवर लढायची आहे आणि राज्यातील प्रत्येक नागरिक तशी ती लढतोही आहे. पण तसं वैयक्तिक पातळीवर लढतानाही, या लढाईत आपण एकटे नाही, तर आपल्या पाठीशी कुणीतरी खंबिरपणे उभं आहे., ही भावनाच त्या कुणाही एखाद्याला संकटाशी लढायला बळ देते. आज तशी भावना तुम्ही राज्यातल्या प्रत्येक सान-थोर नागरिकामधे जागवण्यात यशस्वी झाला आहात, असं मला तुम्हाला आवर्जून सांगावयं वाटतं. ज्याच्या खांद्यावर आश्वस्त होऊन मान ठेवावा असे तुम्ही आज आम्हा सामान्यांचे ‘बाप’ झालात..! बाप पाठीशी असल्यावर अंगी दहा हत्तींचं बळ येतं हो, कुठलंही संकट अंगावर घ्यायला मग माणूस तयार होतो..आम्ही आज जे लढतोय, त्या मागचा कार्यकारण भाव आपण आहात उद्धवजी..!

तुमच टिव्हीवरचं दिसणंच मोठं धीर देणारं असतं. अगदी तुमचा वेषही आम्ही सर्वसामान्य माणसं वापरतो तसाच, त्यात कुठही रंगीबेरंगी जॅकेटी दिखावूपणा नाही, कडक इस्त्रीच्या घडीचंही अंतर नाही. तुमच्याकडे अंगावर येणारी देहबोली नाही. तुम्ही केलेला साधा नमस्कारही तुमच्यातल्या सुसंस्कृत आणि नम्र माणसाची ओळख पटवून जातो. एका लयीत, परंतु ठाम शब्दांतलं, समजावून सांगणारं तुमचं बोलणं, तुमचं सज्जन वागणं आम्हाला धीर देतं. या संकटातही काही जण संधी शोधत असताना, परिस्थितीशी तुमचं प्रामाणिक असणं आम्हाला आवडतं. तुम्ही आम्हाला आमच्यातलेच वाटता. आमच्यातलाच एक माणूय कोरोना संकटाशी ज्या विजिगीषु वृत्तीने आमच्यासाठीच लढतोय, ते पाहून आम्हालाही लढायला बळ मिळतं उद्धवजी..!

कोरोनाशी मुकाबला करताना काही माणसं अजुनही सरकारच्या सुचना पाळताना दिसत नाहीत. अशांना तुम्ही वारंवार समजावता. पण तसं समजावताना, ती माणसं तशी का वागतात, याचाही तुम्ही विचार करता हे जाणवतं. विशेषत: मुंबईसारख्या शहरात, जिथे ७० टक्के जनता झोपडपट्टीत, १५०-२०० चौरस फुटाच्या घरात राहाते, सार्वजनिक स्वच्छता(?)गृहांचा वापर करतो, तिथे सोशल डिस्टंन्सिग पाळणं किती अवघड आहे, याची तुमच्यासारख्या संवेदनशील व्यक्तीला कल्पना आहे. म्हणून असे विभाग आयसोलेट करताना, त्या विभागातील जनतेला कमीतकमी त्रास होईल याचीही दक्षता तुम्ही घेत असल्याचं मला जाणवतं. म्हणूनच कदाचित आणखी कठोर सैनिकी उपाय अद्याप आपण योजत नसावेत, असं मला वाटतं. अशा वस्त्यांमधे राहाणाऱ्या माणसांचा नाईलाज तुम्ही कुटंबवत्सलतेने समजून घेता, यातच तुमचं मोठेपण आहे.

उद्धवजी, राज्याचे मुखमंत्री म्हणून तुम्ही या राज्याची सुत्र हाती घेतलात, तेंव्हा एक अननुभवी व्यक्ती मुख्यमंत्रीपदी बसली म्हणून तुमच्यावर टिका झाली होती. तीन वेगवेगळी विचारसरणी असलेल्या पक्षांचं सरकार चालवण्यास उद्धव ठाकरे सक्षम नाहीत, अशीही कुजबूज होती. तुमच्या टिकाकारात मी ही होतो. पण, राज्यावर येऊन जेम तेम चार महिने होतायत न होतायत, तोवर जगावर, देशावर आणि पर्यायाने राज्यावर कोरोनाचं महासंकट आदळलं आणि आपण त्या संकटाला ज्या धिरोदात्तपणे आणि सर्वांना सोबत घेऊन तोंड देत आहात ते पाहाता, आपल्यावरची टिका चुकीची होती, हे मला कबूल करायला आवडेल. अर्थात यात आरोग्यमंत्री श्री. राजेशजी टोपे आणि सरकारात सामील असलेल्या सर्वपक्षियाॅचं आपल्याला या संदर्भात मिळत असलेलं सक्रीय सहकार्य याचाही मोलाचा वाटा आहे, याची मला कल्पना आहे. परंतु यातंही आपलं कर्तुत्व दिसून येतं आणि ते म्हणजे तुम्ही जसा आम्हा सामान्यांचा विश्वास संपादन केला आहात, तसाच आपल्या सहकाऱ्यांचाही विश्वास संपादन करण्याच यशस्वी ठरला आहात. ज्याचं श्रेय त्याला दिलं, की देणारा आपोआप आदरास प्राप्त होतो. तुमच्याबद्दल तसंच झालंय..!

राज्याचे आरोग्यमत्री श्री राजेश टोपे हे देखील आपल्या खांद्यास खांदा लावून या लढाईत उतरले आहेत. ते ही अतिशय सक्षमपणे सांप्रत परिस्थिती हाताळत आहेत. आपणही मुख्यमंत्री या नात्याने, त्यांना मायलेज मिळेल असा कोता विचार न करता, त्यांच्या कामात संपूर्ण स्वतांत्र दिलेलं दिसून येतं. हे तुमचं मोठेपण. उपमुख्यमत्री श्री. अजितदादा पवार, गृहमंत्री श्री. अनिल देशमुख व इतरही मंत्रीगण आपापलं काम चोख बजावतायत आपणही त्यांना पुरेशी मोकळीक व ते करत असलेल्या कामाचं श्रेय हातचं न राखता देत आणि म्हणूनच आपलं मोठं अनुनही जमिनीवर असलेल साधेपण अधिक उठून दिसत आहे..!

उद्धवजी, एखाद्या नेत्याला वा कुणाही व्यक्तीला उद्देशून जेंव्हा सार्वजनिक लेखन केलं जातं, तेंव्हा त्यांच्या नांवापुढे ‘जी’, ‘साहेब’ वा तत्सम उपाध्या लावू नयेत असा संकेत आहे आणि असं लेखन करताना मी तो संकेत कटाक्षाने पाळत आलोय. मात्र आज मी तो संकेत मोडलाय. म्हणजे माझ्याकडून तो मुद्दामहून तोडला गेलेला नाहीय, तर तसं ते आपसूक झालंय. अगदी सहजपणे. म्हणजे, कुठल्याही मराठी माणसाने, कुठूनही ‘छत्रपती शिवाजी महाराज की’ असे शब्द ऐकले, की त्याच्या तोंडून ज्या सहजतेने ‘जय’ असे शब्द येतात, त्याच सहजतेने आज माझ्याकडून आपल्यासाठी, आपल्या नांवाच्या मागे ‘जी’ ही उपाधी लिहिली गेलीय. ही उपाधी ‘जी जी’ ची हुजरेगिरी नाही, तर गेले काही दिवस आपण आपल्या राज्यातील जनतेला ‘कोरोना’चा सांसर्ग होऊ नये यासाठी ज्या तळमळीने धडपडता आहात, त्या तळमळीला, तुमच्या संवेदनशीलतेला माझ्या मनाने केलेला हा मुजरा आहे..!!

तुमच्या नेतृत्वाखाली सामान्य जनता लढत असलेली ही जीवघेणी लढाई आपण जिंकणार आहोत. नक्की जिंकणार आहोत उद्धवजी..!!

धन्यवाद उद्धवजी, मनापासून धन्यवाद..!!

-नितीन साळुंखे
9321811091
10.04.2020
salunkesnitin@gmail.com
http://www.nitinsalunkheblog.wordpress.com

सोशल मिडीया आणि त्यावर व्यक्त होणं; तारतम्याची गरज..!

सोशल मिडीया आणि त्यावर व्यक्त होणं; एक तारतम्य..

मी सोशल मिडीयावर सिहीतो. खूप लिहितो. बऱ्याचदा वैचारीक, जड असं काहीतरी लिहीतो. सहज मनात आलेले विचार असतात ते. हे असं का आणि ते तसंच का, असे खुप विचार माझ्या मनात सतत पिंगा घालून मला छळत असतात. हे कुणाकडे व्यक्त करावेत, तर ते ऐकून घ्यायला कुणाकडे वेळच नाही आणि पुन्हा या विचारांचा तसा काही उपयोगही नाही (असं त्याचं मत). सध्या ‘प्रोफेशनलिझम’ची चलती असल्यामुळे, उपलब्ध वेळेचं रूपांतर जास्तीत जास्त पैसे मिळवण्यात कसं करता येईल याच्याच विचारात सर्व असतात, त्यामुळे फुकट विचार करायला वेळ का घालवायचा, असा त्यांचा विचार असेल तर तो चुकीचाही म्हणता येणार नाही.

पैसे कमावण्यापुढे इतरही काही विचार असतात वैगेरे गोष्टी बहुतेकांच्या गांवी नसतं. मी तर असंही एकलंय, खरं खोटं माहित नाही, की बडे ‘प्रोफेशनल’, ज्यांना लिफ्टमधे भेटल्यावर आपण ‘गुड मॉर्निंग, कसे आहात’ असं विचारलं तरी तेवढ्या वेळेचं कॉन्फरन्सचं बील पाठवतात. अशी सर्व परिस्थिती असताना, मनातले विचार मग मनातच जिरून गेले तर त्यात नवल ते काय..! आणि बाहेर पडू पाहाणारं काहीही ‘जिरवणं’ तब्येतीला चांगलं नसतं, असं वैद्यकशास्त्र सांगतं. असं असूनही आपण कितीतरी गोष्टी जिरवत असतोच की, मग विचार जिरवले तर काय एवढा मोठा फरक पडणार आहे? पण ते तसं नाही. पोटातल्या जिरवण्यावर औषध आहे, मात्र मानतल्या जिरवण्यावर औषध नाही..

निसर्गाचं एक तत्व आहे, ‘युज इट ऑर लूज इट’. आपल्याला निसर्गाने दिलेला प्रत्येक अवयव किंवा अक्कल, जिला सॉफिस्टीकेटेड भाषेत बुद्धी असंही म्हणतात, त्याचा वेळोवेळी वापर करणं गरजेचं असतं, न पेक्षा तो अवयव किंवा ती क्षमता नाहीशी होते. आपली शेपटी किंवा अंगावरील केस असेच नाहीसे झालेत.(थोडं विषयांतर. स्त्रीया विविध तऱ्हेने केसांची स्टाईल करून केसांचा सतत उपयोग करतात म्हणून त्यांचे केस लंबे और घने असतात आणि बहुतेक पुरूष दिवसातून एकदा किंवा दोनदाच, आरशात न बघता, डोक्यावरून –केसांतून नाही- कंगवा किंवा हात फिरवतात म्हणून तर त्यांचे केस जातात, असंही ‘युज इट ऑर लूज इट’ असेल का?). तर, जसा आपण आपल्या सर्वच अवयवांचा कारणपरत्वे उपयोग करतो, तसा जीवनातील प्रत्येक गोष्टीचा विचार करण्यासाठी बुद्धीचाही उपयोग करणं गरजेचं असतं. माझं कोण ऐकणार म्हणून विचार जिरवण्यापेक्षा, कोण काय म्हणेल याचा विचार न करता ते व्यक्त करणं गरजेचं असतं असं मी समजतो. पूर्वी हे व्यक्त करण बरचसं होत होतं कारण माणसं एकमेकांशी मोकळेपणाणं बोलायची. पण तंत्रज्ञानाची आणि आर्थिक क्षमतेची जस जशी प्रगती होत गेली, तस तशी माणसा मानसांमधली संवादता कमी कमी होत गेली आणि अर्थातच त्यांचं व्यक्त होत जाणं कमी कमी होत गेलं. सध्यातर कानातले इअर फोन आणि मोबाईलच्या वाढत्या स्क्रिनमधे खुपसलेल्या डोळ्यांमुळे प्रत्येक माणूस एक हवाबंद डब्बा झालाय की काय, असं वाटावं अशी परिस्थिती आहे. कान आणि डोळे ही महत्वाची ज्ञानेंद्रीय आहेत आणि तिच बंद म्हटल्यावर माणसं विचार करतात की नाही याचीच शंका येते, तिथे ते व्यक्त करणं तर बहुत दूर की बात वाटते..

पण, कान-डोळे बंद असले तरी विचार सुरुच असतात. त्या विचारांचे विषय मर्यादीत असतील, पण त्यावर नकळत विचार सुरु असतात. माणूस हा विचार करणारा प्राणी आहे. (पुन्हा थोडसं विषयांतर. तसे कुत्री-मांजरंही विचार करतात असं माझं निरिक्षण आहे. एखादा कुत्रा घाईघाईत कुठेतरी निघालेला दिसतो आणि तो मधेच क्षणभर थांबतो आणि दिशा बदलतो किंवा परत फिरतो. तो क्षणभर थांबून काहीतरी विचार करुन परत जातो, असं मला अनेकदा वाटतं). माणसाच्या मनात येणारे हे विचार कुणाकडे व्यक्त करण्याचीही सोय राहिलेली नाही. अशा तुंबलेल्या वैचारिक परिस्थितीत सोशल मिडिया अवतरला आणि माणसं व्यक्त होती झाली.

मी ही तोच मार्ग पत्करला. मनातले विषय मनातच जिरवण्यापेक्षा मी सोशल निडीयावर व्यक्त होऊ लागलो. अनेकांना माझं लिखाण आवडतं, तर काही जणांना नाही. आता आपण लिहीलं, म्हणजे ते सर्वांना आवडायलाच पाहिजे असा काही नियम नाही आणि माझा तसा आग्रहही नाही. पण व्यक्त होणं माझ्यासाठी गरजेचं, म्हणून मी वेळोवेळी मला पटलेल्या व माझ्यावर येऊन आपटलेल्या, परंतु न पटलेल्या विचारांवर, विषयांवरही व्यक्त होत असतो.

सोशल मिडिया माझ्यासारख्या अनेकांसाठी वरदान आहे हे खरय. सोशल मिडीयाने अनेकांच्या सुप्त गुणांना वाव दिला, हे ही खरं आहे. अनेक लोक इथे लिहिते झाले आणि लोक विचार(?) करत नाहीत हा माझा समज अ(र्ध)सत्य ठरतोय असं वाटू लागलं. आपले विचार कुठेतरी छापून यावेत हे लिहीणाऱ्या प्रत्येकाला मनापासून वाटत असतं. सोशल मिडीया अवतरण्यापूर्वी आपलं काहीचरी छापून येण्याचा केवळ वर्तमानपत्र किंवा एखादं साप्ताहिक/मासिक एवढेच एक-दोन मार्ग उपलब्ध असायचे. आणि त्यांच्यापर्यंत पोहोचणंही तेवढंच अवघड असायचं. पुन्हा पोचलोच तिथपर्यंत, तर मग त्या पेपर किंवा मासिकाचा ‘विचार’ आपल्या लेखनाच्या ‘विषया’शी जुळणारा असेल तर ठीक, अन्यथा सर्व ‘साभार परत’. अशावेळी मग शाळा-कॉलेजची हस्तलिखीतं किंवा पेपरमधला वाचकांचा पत्रव्यवहार हाच मार्ग शिल्लक राहायचा. तो ही प्राप्त नाही झाला तर मात्र पास अथवा नापास असा कोणताही शेरा असलेली मार्कशिट हा मात्र आपलं नांव, ‘विषय’ आणि (ना)लायकाीही छापून येण्याचा हमखास मार्ग होता.

अशा साचलेपणाच्या वेळी नेमका व्हाट्सअॅप, फेसबुकसारखा सोशल मिडीया अवतरला आणि माझ्यासारख्या अनेकांना व्यक्त होण्यासाठी एक हक्काचं व्यासपिीठ मिळालं.

सोशल मिडीयाने अनेकजणांना लिहित केलं. खरंच, काय आवाका असतो एकेकाच्या/ एकेकीच्या प्रतिभेचा..! एकच गोष्ट किती आयामातून बघता येते हे सोशल मिडीयामुळे कळलं. यामुळे आपल्याही विचारांची कक्षा रुदावल्यासारखी होते व आपल्या सर्नानाच असलेल्या बुद्धीचं रुपांतर हळुहळू अकलेमधे होत जातं. बुद्धी उपजतंच असते, अक्कल मात्र दाढेसोबत नंतर फुटते..!

मी ही सोशल मिडीयामुळे लिहीयला लागलो. पहिल्या परिच्छेदाच्या सुरुवातीला लिहील्याप्रमाणे माझे म्हणून जे काही विचार आहेत, ते कोणाला पटोत वा न पटोत, ते सोशल मिडीयावर मोकळेपणांने मांडता यायला लागले. माझ्या मनात विचाराचा बराच गुंता असल्याने सोशल मिडीयावर माझ्या लेखनात त्याचं प्रतिबिंब पडणं सहाजिकच होतं. म्हणून कदाचित माझ लेखन काहीस जड व समजण्यास अवघड असं होत असावं याची मला कल्पना आहे. आश्चर्य म्हणजे माझ्या जड जड विचारांशी सहमत असणारेही बरेच मित्र/मैत्रीणी भेटल्या. बद्दकोष्ठाची औषधं आवडीने घेणारी माणसंही असतात, याचा साक्षात्कार सोशल मिडीयामुळे झाला.

मी अभ्यास करून लिहितो हे अनेकांचं म्हणणं आहे आणि ते खरंही आहे. मला अभ्यास केल्याशिवाय लिहिता येत नाही, कारण मला बुद्धी असली तरी तेवढीशी अक्कल मात्र नाहीय. आणि अभ्यास करून लिहायला कुठं अक्कल लागते? वर्षभर घोकंपट्टी करून परिक्षेचा पेपरात ओकंपट्टी करण्यासारखंच असतं ते. सोशल मिडिया आणि परीक्षेचा पेपर यात फरक एकच, इथं परिक्षा नसते व इतक्या ओळीत उत्तर लिहा अशी धमकीवजा सुचनाही नसते..! आपल्याला वाटेल ते व पटेल ते आणि कितीही लहान-मोठं लिहीता येते. पुन्हा यात मार्कांची स्पर्धा नसते हा फायदा.

पण अभ्यासपूर्ण लिखाणापेक्षा मला मनापासून कौतुक वाटत ते कविता –कथा-व्यक्तिचित्र लिहिणाऱ्यांचं..! यासाठी खरी प्रतिभा लागते. कल्पनाशक्ती लागते. जे अमूर्त आहे त्याला मूर्तरुप देणं ही खरी प्रतिभा. सर्वाना समान उपलब्ध असलेल्या मुळाक्षरातल्या ५२(कदाचित ५३-५४ही असतील हो, माहित नाही) अक्षरांची मांडणी हे प्रतिभावंत अशा पद्धतीने करतात की, ज्याचं नांव ते..! थोडक्या शब्दांत काय मोठा आशय सांगून जातात..! म्हणून कुठलेतरी जुने ग्रंथ वाचून वैचारीक लिहीणाऱ्यांपेक्षा, कल्पनेच्या स्वच्छंद आणि अचाट भराऱ्या मारणाऱ्या कवी-कथाकारांच मलाही मनापासून कौतुक वाटतं. खर तर हेवा वाटतो. आपल्यालाही तसं लिहिता यायला हवं असंही वाटत, मी तसा प्रयत्नही करतो, पण नाही जमत हेच खरं..! सोशल मेडिया नसता तर हे प्रतिभावंत कसे भेटले असते कुणास ठावूक..! मी तर मला स्वत:ला पार एवढासा समजतो या गिफ्टेड लोकांपुढे..!!

सोशल मिडीयाच्या वरदानामधे मोठी अडचण असते ती फाॅरवर्डेड मेसेजेसची. कुठले मेसेज फाॅरवर्ड करायचे आणि कुठले नाही, हे समजण्यासाठीही थोडीशी बुद्धी लागते. एक मान्य, की सर्वानाच लिहायला जमतं असं नाही, पण फाॅरवर्ड काय करावं आणि काय नाही हे समजायला, मला वाटतं फार बुद्धी लागत नसावी. बरं, मेसेज फाॅरवर्ड करताना त्या मेसेजचं खरं-खोटेपण पडताळून पाहायला किती वेळ लागतो? हातातल्या स्मार्टफोनच्या ब्राऊजर मधे त्याची माहिती मिळू शकते. पण नाही, तेवढं सुचत नसावं. किंवा सुचलं तरी तेवढी सवड नसावी. फोन बुद्धीमान झाला आणि माणूस मात्र बुद्धूच राहीला. ‘पयला मेसेज आपलाच जायला पायजे’ या भुमिकेतून कणभर खरं अन् मणभर खोटं पुढे ढकललं जातं. बरं, तसं करतानाही त्या मेसेजबद्दल आपलं मत काय आहे, हे दोन ओळीत लिहायला काय हरकत आहे? असं केलं तर एकच मेसेज आणखी दहा जणांकडून आल्यास, तो मेसेज एकच असला तरी त्याबद्दल दहा वेगळी मतं वाचायला मिळू शकतात. दोन ओळीत आपलं मत लिहा आणि मेसेज फाॅरवर्ड करा, बघा एकाच मेसेजचं स्वरुप किती वेगळं होतं ते..! दोन ओळी लिहीण्यायेवढी बुद्धी तर देवदयेने सर्वांकडेच आहे. पण तेवढं तारतम्य बाळगताना कुणी दिसत नाही. ‘लोक विचार करत नाहीत हा माझा समज अ(र्ध)सत्य ठरतोय असं वाटू लागलं’ असं वर म्हणताना ‘विचार’ शब्दाच्या पुढे कंसात जे प्रश्नचिन्ह टाकलंय, ते यामुळेच..!

सर्वात जास्त विट आणतात ते सुविचार. सकाळ, दुपार, संध्याकाळ सुविचारांचा जो मारा सुरु असतो, त्यामुळे जगात सर्वच आनंदी आनंद आहे, लोकांचं वागणं नैतिकतेचं आहे वैगेरे वाटायला लागतं आणि प्रत्यक्ष अनुभव मात्र उलटा येतो. काहीजण खरंच छान लिहितात. विशेषत: स्त्रीया खुप छान व्यक्त होतात. बहुतांश पुरुष मात्र, विषय कोणताही असो, शेवट करताना मात्र राजकारणात अडकून हमरातुमरीवर येताना दिसतात.(राजकारणही त्याच नीच पातळीवर गेलंय म्हणा. शेवटी समाजाचंच प्रतिबिंब तिकडे दिसतं.)

सोशल मिडीयाचा वापर तारतम्याने करणं गरजेचं आहे. त्यातील नाविन्य टिकवलं नाही तर त्याचं महत्व हरवून लोक कंटाळण्यास वेळ लागणार नाही आणि म्हणून त्यातील नाविन्य टिकवणं सर्वस्वी आपल्याच हातात आहे. इथं तारतम्य वापरणं गरजेचं आणि सर्वांच्या हिताचंही आहे.

-नितीन साळुंखे

9321811091

मुंबईला ‘बृहन्मुंबई’ बनवणारा एक रस्ता..

मुंबईतील ऐतिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा-

मुंबईला ‘बृहन्मुंबई’ बनवणारा एक रस्ता..

मुंबईतील बहुतेक सर्व मुख्य रस्त्यांना स्वतःचा असा इतिहास आहे..मुंबईवर राज्य केलेल्या (आताच्या नाही, पूर्वीच्या) राज्यकर्त्यांप्रमाणेच मुंबईतील काही रस्त्यांनी मुंबईला जागतिक दर्जाचे महानगर बनवण्यात अहं भूमिका बजावलेली आहे..या रस्त्यांच्या निर्मितीची एक स्वतंत्र कथा आहे तश्याच याच्या शेजारी असलेल्या वास्तुंच्याही कथा-कहाण्या आहेत..

आपल्याला व्यवसाय-धंद्यानिमित्त अनेक ठिकाणी फिरावं लागत..आपण ज्या रस्त्यावरून रोज ये-जा करतो त्या रस्त्याचे ऐतिहासिक महत्व आपल्या लक्षात येत नाही..हे दुर्लक्ष नव्हे कारण आपल्याला त्याची माहिती नसते..असाच एक आद्य रस्ता मुंबईला बृहन्मुंबई बनवण्यास कारणीभूत आहे..तो आता निवृत्त झालेल्या वयोवृद्ध माणसासारखा शांत होऊन एका बाजूला पहुडलेला आहे..या रस्त्याला फारशी वर्दळ नसते..पिक अवर्सला, शाळांच्या वेळात काय वर्दळ असेल तेवढीच..बाकी सर्व शांत, शांत..!

दादर टी.टी. वरून आपण डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोडने ठाण्याच्या दिशेने निघालो की प्रथम आपण पोहोचतो तो सायन हॉस्पिटलच्या समोर..आता फ्लाय ओव्हर सोडून आपण खालच्या रस्त्याने निघालो की आपण थेट पोहोचतो ते इस्टर्न एक्सप्रेस हायवेच्या तोंडाशी. इस्टर्न एक्सप्रेस हायवे सायनला जिथून सुरू होतो, त्याच्या वीस-पंचवीस पावलं अलिकडे आपल्या डाव्या हाताला हायवेपासून फुटून एक रस्ता जाताना दिसतो..हा रस्ता चुनाभट्टीला, म्हणजे आताच्या हार्बर रेल्वेच्या ‘चुनाभट्टी’ या स्टेशनाकडे, जातो व पुढे कुर्ल्याला मिळतो..हाच तो मुंबईला ‘बृहत’ बनवून तीला उपनगरांची जोड देण्यास कारणीभूत ठरलेला मुंबईचा ऐतिहासीक रस्ता, ‘सायन काॅजवे’..! याचं आताचं नांव ‘एन.एस.मंकीकर मार्ग’..

आता थोडसं मागच्या काळात जाऊ.. १६६१ मध्ये पोर्तुगीजाकडून मुंबई बेट ब्रिटीशांच्या ताब्यात आली. मुंबईची हद्द तेंव्हा माहीम-सायनपर्यंतच मर्यादित असून त्यापुढच्या मिठी नदी (माहीमची खाडी) पलीकडील ठाणे-वसई व पुढचा भूभाग ‘साष्टी’म्हणून ओळखला जायचा व या विस्तृत भूभागावर पोर्तुगीजांच राज्य होतं. एका अर्थाने मिठी नदी म्हणजे ब्रिटीश व पोर्तुगीज यांच्या राज्यामधील नैसर्गिक हद्द होती..आपल्या हद्दीच्या रक्षणाकरिता ब्रिटीशानी मिठीच्या दक्षिण तीरावर सायन, धारावी व पश्चिमेस माहीम असे तीन किल्ले राखले होते ते त्यासाठीच..सन १७३९ मध्ये चिमाजीअप्पांनी पोर्तुगीजांकडून साष्टी हस्तगत केली आणि या बेटांवरचा पोर्तुगीज अंमल संपून मराठ्यांचं राज्य आलं…पुढे काही वर्षांनी सन १७७५ मध्ये रघुनाथराव पेशव्यांशी झालेल्या एका करारान्वये साष्टीची बेट व्यापाराकरिता म्हणून ब्रिटीशांच्या ताब्यात देण्यात आली..हा संपूर्ण इतिहास हा स्वतंत्र विषय असल्याने त्याचा इथे विचार केलेला नाही..

साष्टीचा भूभाग ब्रिटीशांच्या ताब्यात तर आला परंतु मधल्या मिठी नदीच्या विस्तृत पात्रामुळे साष्टीमधील वांद्रे-कुर्ला व त्यापलीकडील परिसराशी संपर्क साधनं तेवढ सोप्प नव्हत..साष्टीशी त्वरित संपर्कासाठी मधली खाडी बोटीने पार करून पलीकडे जाण शक्य असलं तरी प्रॅक्टीकल नव्हतं..आता ब्रिटीशांना या खाडीवर कायमस्वरूपी रस्त्याची किंवा पुलाची निकड ब्भासू लागली आणि बऱ्याच विचारानंतर कंपनी सरकाने खाडीत ( नदीत) भरणी करून रस्ता -काॅजवे- बनवायचा निर्णय घेतला..ब्रिटीशशासीत मुंबईच्या मुळ सात बेटांमध्ये भरणी घालून बेटं जोडण्याचं काम याच सुमारास बऱ्यापैकी पुर्ण होत आलं होतं..

सायन काॅजवे बांधण्याचा निर्णय झाला तेंव्हा मुंबईचा गव्हर्नर होता जोनाथन डंकन. जोनाथन डंकनने हा रस्ता सन १७९६ मध्ये बांधण्याचा निर्णय घेतला आणि कामास सुरुवात केली..आर्थिक अडचणी, प्रशासकीय दिरंगाई तेंव्हाही होती..नेमका त्याच दरम्यान, म्हणजे १८०२-१८०३ च्या दरम्यान देशात मोठा दुष्काळ पडला होता. लोकांचे तांडेच्या तांडे देशभरात अन्नाच्या शोधात निघाले होते. त्यातलेच काही लोक मुंबईच्या हद्दीत येऊन थडकले..इथे पैशांच्या अभावी रस्ता बांधायला विलंब होत होता..मोठ्या प्रमाणावर दुष्काळी भागातून आलेले लोक पाहिल्यावर जोनाथन डंकनच्या डोक्यात या लोकांकडून अन्नाच्या मोबदल्यात रस्त्याचे काम करून घेण्याची कल्पना अली आणि बघता बघता पुढच्या दोन-तीन वर्षात, सन १८०५ साली हा रस्ता बांधून तयार झाला आणि मुंबई बृहन्मुंबई होण्याच्या दिशेने सुसाट सुटली..पुढच्या काळात साष्टीतील ठिकाणं मुंबईची उपनगर म्हणून ओळखली जाऊ लागली त्याची सुरुवात या रस्त्याने केली..हा रस्ता मुंबईला ‘बृहन्मुंबई’ बनवण्यास कारणीभूत ठरला..जोनाथन डंकनचा सन्मान म्हणून या रस्त्याला ‘डंकन-सायन काॅजवे’ असं सार्थ नांव देण्यात आलं..आज नांव जरी बदललं असलं तरी हा रस्ता अजुनही ‘डंकन काॅजवे’ म्हणूनच ओळखला जातो..

या रस्त्यच्या सायन बाजूकडे काही वर्षांपूर्वीपर्यंत एक संगमरवरी कोनशीला होती व त्यावर या रस्त्याच्या निर्मितीची व निर्मात्याची थोडक्यात माहिती होती..ही पाटी सध्या गायब आहे..आपल्या महानगरपालिकेने रस्ता दुरुस्तीच्या वेळेस ती काढून टाकली असावी बहुदा..त्या पाटीचा माझा शोध सुरूच राहाणार आहे.

‘रोजगार हमी’तून बांधला गेलेला देशातील हा पहिला रस्ता असावा..अर्थात तेंव्हा शब्द जन्माला आला नव्हता..दुष्काळी भागातून आलेल्या मजुरांकडून हा रस्ता बांधण्यासाठी तेंव्हा ५०,५७५ रुपये खर्च आला. हाच रस्ता सरकारी पैशाने बांधला गेला असता तर किमान दीड-दोन लाख रुपये खर्च आला असता असा उल्लेख बहुतेक सर्व जुन्या पुस्तकांतून आढळतो..

हा रस्ता बांधण्यासाठी सरकारला आलेला खर्च वसूल करण्यासाठी ‘टोल’ आकारला गेलेलाही हा देशातील पहिला रस्ता म्हणायलाही हरकत नाही..या रस्त्यावरून वरून येणाऱ्या बैल किंवा घोडागाडीला जोडलेल्या बैल किंवा घोड्यांच्या संख्येवर टोल आकारला जायचा..पुढे सन १८३१ सालात सरकारच्या लक्षात आले की या रस्त्याला आलेला खर्च कधीचाच भरून निघाला आहे, तेंव्हा सरकारने ताबडतोब यावरील टोल बंद करून टाकला..टोल बंद करण्याची सूचना या टोल नाक्यावर वसुलीचे काम करणाऱ्या एका साधारण ब्रिटीश कामगाराने केली होती हे विशेष..! आजच्या पार्श्वभूमीवर हे चित्र जरा विपरीत वाटते ना?

आणखी एक..सायनच्या मुख्य रस्त्यावरून आपण जेंव्हा या रस्त्यावर जायला डावीकडे वळतो, त्याच कॉर्नरवर आपल्याला एक जुनाट, पडीक अवस्थेत असलेलं सरकारी पिवळट रंगच घर दिसत. हे बहुतेक जूनं टोल वसुलीचं ऑफिस असावं किंवा मग सायन स्टेशन जवळची आयुर्वेदिक कोलेजची रस्त्यालगतची इमारत टोलचं कार्यालय असाव अशी दाट शंका येते..काही पुस्तकांत हे कार्यालय सायन पोलिस स्थानकाच्या शेजारी असल्याचाही उल्लेख आहे..याचीही नीट माहिती मिळत नाही..

हा रस्ता बांधला गेला आणि मुंबईमध्ये पार ठाणे, कल्याण व त्याही पुढेपासून लोकांची व मालाची आवक व्हायला सुरुवात झाली..मुंबई ही देशाची आर्थिक राजधानी व्हायला खरी सुरुवात झाली ती या रस्त्यामुळे.. माहिमचा कॉजवे त्याच्या खूप नंतर म्हणजे सन १८४३ ला बांधला गेला व रेल्वे त्याच्याही नंतर म्हणजे १८५३ साली सुरु झाली..इस्टर्न एक्सप्रेस हायवे व पश्चिमेचा सीएसटी रोडही नंतरच बांधला गेला.

असा हा एके काळचा मुंबई-साष्टी जोडणारा, वर्दळीचा महामार्ग आता मात्र निवृत्त होऊन शांतपणे एका बाजूला पहुडला आहे..अतिवर्दळीचं, गोंगाटाचं, ट्राफिक जामचं सायन अगदी लगटून असूनही त्या वर्दळीचा याच्याशी काहीच संबंध राहिलेला नाही..कधी जमल्यास, कृतज्ञता म्हणून, थोडीशी वाकडी वाट करून या रस्त्यावरून एक फेरफटका जरूर मारून या, त्यालाही बरं वाटेल..!!

जाता जाता –

याच रस्त्यावर सायन पासून पुढे आलो की काही अंतरावर आपल्या उजव्या हाताला एक पुरातन शिवमंदिर दिसतं..या मंदिराला लागून एक तळंही आहे..हे शिवमंदीर अतीप्राचीन असल्याचं सांगितलं जातं..सायनच मूळ नांव ‘शिव’ असून इंग्रजांनी त्यांच्या स्पेलिंग मध्ये “SION” असं केलं हे आपल्यापैकी बहुतेकांना माहित आहे..(उदा. ‘गांवकर” ची स्पेलिंग सरळ ‘Gavkar’ अशी न करता ‘Gaonkar’ केली, तसं झालाय हे बहुतेक. कदाचित अनुनासिक उच्चारामुळे असाव..पण मग ‘शिव’मध्ये अनुस्वार कुठेच नसताना असं का झालं असाव? ). माझ्या मते सायनच मुळ नांव ‘शिव’ म्हणजे भगवान शंकरावरून आल असावं व त्याला कारणीभूत हे प्राचीन मंदिर असावं..कारण आपण ‘शीव’ हे मूळ नांव समजतो ते ‘हद्द’ या अर्थाने परंतु ‘हद्द’ असण्यासाठी मुळात कोणाचे तरी राज्य असावे लागते..मुंबईचा राजकीय इतिहास पाहता मुंबईवर व शेजारील साष्टीवर अनेक घराण्यांनी, शाह्यानी, युरोपियनानी वेळोवेळी राज्य केलेलं लक्षात येत..त्या सर्वांची हद्द वेळोवेळी बदलत होती. राज्य कोणाचंही असलं तरी ह्या भागात त्या काळात कोळी समाजाची व ती ही तुरळक वस्ती असावी आणि त्यांची बोली लक्षात घेता ते हद्दीला ‘शीव’ न म्हणता ‘वेस’ म्हणत असण्याचीच शक्यता जास्तं वाटते..याचाच अर्थ ब्रिटिशानी केलेली Sion अशी स्पेलिंग ‘शीव’ची म्हणजे हद्दीची नसून ‘शिव’ची म्हणजे शंकराची असावी..मसजिद व सांताक्रुझ ही अशीच आणखी दोन उदाहरणं.।!!

ज्या जोनाथन डंकनने हा रस्ता बांधला तो डंकन हा ‘हिंदू डंकन’म्हणून प्रसिद्ध होता. ह्याची आपल्या हिंदू धर्मशास्त्रावर अमाप श्रद्धा होती..ह्याच डंकनन वाराणसी येथील संस्कृत विद्यापीठ स्थापन करण्यात पुढाकार घेतला होता..देशात होणाऱ्या भ्रुणहत्या थाबवण्यासाठी कायदा करण्यास प्रथम सुरूवात करणारा जोनाथन डंकनच होता..असा हा जोनाथन डॅकन मुंबईतील फोर्ट विभागात असलेल्या ‘गव्हर्नर हाऊस’मध्ये १८ आॅगस्ट १८११ रोजी मरण पावला..आपल्या मृत्यू पश्चात आपल्या समाधीवर एखाद्या ‘हिंदू’चा पुतळा कोरण्यात यावा अशी इच्छा डंकनने प्रदर्शित केली होती व त्यानुसार त्याच्या समाधीवर एका ‘हिंदू’ पंडीताची प्रतिमा संगपरवरी म्युरल रुपात कोरली गेलीय आणि ती आपल्याला चर्चगेटच्या सेंट थोमस चर्चमध्ये आजही बघायला मिळते….हिंदू माणसाचं म्युरल एका ख्रिस्ती माणसाच्या समाधीवर धारण करणारं सेंट थॉमस हे जगातील बहुदा एकमेव चर्च असावं आणि असं करणारा डंकनही पहिला व शेवटचा ख्रिश्चन असावा ..! आपणही एकदा या चर्चमध्ये जाऊन हे सर्व प्रत्यक्ष बघून यावं..

सोबत डंकनच्या चर्चमधील समाधीवर असलेलं ‘हिन्दू’ म्युरलचा मी काढलेला फोटो देत आहे..

-नितीन साळुंखे
9321811091

संदर्भ –
१. ‘मुंबईचे वर्णन’, ले. गोविन्द माडगावकर -१८६२
२. ‘मुंबईचा वृत्तांत’, ले. शिंगणे – आचार्य १८९३
३. ‘स्थल-काल’, ले. अरुण टिकेकर -२००४

टिप-

  1. ब्रिटीशांच मुंबईवर राज्य होत म्हणजे फक्त पश्चिमेस माहीम व पूर्वेस सायन एवढ्याच भूभागावर त्याचं राज्य होत..तेंव्हा मुंबई एवढीच होती आणि आजही महानगर पालिकेच्या रेकॉर्डवर मुंबई एवढीच आहे..पश्चिम रेल्वेवरील वांद्रेपासून पुढे व मध्य रेल्वेवरच्या कुर्ल्यापासुनची पुढची सर्व ठिकाण उपनगर म्हणून अधिकृतरीत्या ओळखली जातात..
  2. मुंबई हे सर्वांचं आश्रयस्थान आहे असं सर्वच म्हणतात परंतु मुंबई हे माझे घर आहे असं म्हणताना सहसा कोणी आढळणार नाही..आपल्या घराची जशी आपण आपुलकीने देखभाल करतो, त्याला जपतो, घराचा इतिहास जपला जातो, अभिमानाने मिरवला जातो.. धर्मशाळेबाबत अशी कोणतीच भावना कोणाच्या मनात नसते..आपल्या मुंबईचं नेमकं हेच झालंय.।
  3. चिमाजीआप्पा ते रघुनाथराव या काळातला इतिहास प्रदीर्घ मोठ्या सखोल अभ्यासाचा विषय आहे. परंतु तो आपला विषय नसल्याने इथे त्याचा केवळ संदर्भासाठी उल्लेख केलेला आहे..

-नितीन साळुंखे
9321811091

मुंबईला ‘तिची जमीन’ देणारा एक रस्ता..

मुंबईतील ऐतिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा-

मुंबईला ‘तिची जमीन’ देणारा एक रस्ता आणि मुंबईतल्या उच्चभ्रूंच्या ‘ब्रीच कँडी’ची जन्मकथा..–

प्राचीन काळा पासून मानव शहर वसवत आलाय..बरीशी जागा, आजूबाजूला पाण्याची सोय बघायची आणि वसती करायची हा पुरातन परिपाठ आहे..प्राचीन हरप्पा किंवा मोहोन्जादारो शहर असतील किंवा अगदी आता-आता पर्यंत वसलेली शहर असोत, अगदी याच पद्धतीने त्यांची निर्मिती झाली आहे..या सर्व शहरात आणि मुंबई शहरात एक जमीन अस्मानाचा फरक आहे आणि तो म्हणजे मुंबईला वसण्यासाठी तिची, स्वतःची अशी जमीनच नव्हती..पाच लहान-मोठी बेटं, त्यात भरतीचं पाणी शिरलं की ती सात दिसायची, अश्या मुंबई नामक बेटा-बेटांच्या ओसाड टापूचं एक जागतिक दर्जाच महानगर बनतं हे आश्चर्याच आहे..आणि हे आश्चर्य घडवून आणलं ते सायबाच्या पोरानं..!

इंग्रजांच्या ताब्यात मुंबई यायच्या अगोदरही मुंबईवर अनेक राजे-सुलतान व पोर्तुगीजांसारख्या युरोपियनांचे राज्य होतं परंतु या कोणाच्याही मनात मुंबईची बेटं जोडून एकसंघ शहर करावे असे आले नाही..कदाचित आलेही असेल परंतु त्याकाळची राजकीय अस्थिरता आणि द्रव्याची कमतरता या मुळे ते शक्यही झालं नसेल..चलाख इंग्रजांच्या मनात मात्र हे शहर त्यांच्या ताब्यात आले तेंव्हापासून ही योजना असावी..आणि त्यामुळेच त्यांनी पोर्तुगीज राजकन्येशी आपल्या राजाच्या लग्नाचा घाट घालून तो यशस्वीपणे घडवून आणला असण्याची शक्यता जास्त वाटते..

इस्ट इंडिया कंपनीने १६७१-७२ साली गव्हर्नर जेराल्ड ऑन्जीयर याला मुंबईचा गव्हर्नर म्हणून नियुक्त केले. मुंबईच महत्व ओळखलेला हा एक द्रष्टा इंग्रज. अनेक इतिहासकार मुंबईचा जनक (फादर ऑफ बॉम्बे ) म्हणतात. तेंव्हाच्या मुंबईच्या विकासाला पहिली चालना दिली ती या इंग्रजाने ऑन्जीयरच्या मनात मुंबईची विखुरलेली बेट भरणी घालून एकसंघ करण्याची योजना इथे आल्यापासून घोळत होती. तशी मंजुरीही त्याने त्यांच्या हेड ऑफिसकडे म्हणजे इंग्लंडकडे मागितली होती परंतु इस्ट इंडिया कंपनी नफ्या-तोट्याचा विचार करणारी व्यापारी कंपनी असल्याने एवढा खर्च करणे शक्य नसल्याचे त्यांनी उत्तर दिलं. तरी ऑन्जीयर व त्यांच्या नंतर आलेल्या अनेक ब्रिटीश गव्हर्नरानी आपले प्रयत्न चालू ठेवले..

या नंतर बरोब्बर शंभर वर्षांनी सन १७७१ मध्ये विलियम हॉर्नबी ह्याची मुंबईच्या गव्हर्नरपदी नियुक्ती झाली. एव्हाना शहर बऱ्यापैकी वाढले होते..लोक बाहेरून इथे स्थायिक होण्यासाठी येत होते आणि साहजिकच त्यांच्या निवासासा-व्यापारास जागा अपुरी पडू लागली होती..आता मात्र बेटांमध्ये भरणी केल्याशिवाय पर्याय नाही अशी परिस्थिती निर्माण होऊ लागली..

पुढे जाण्यापूर्वी मुंबईच्या बेटामधल्या त्या काळच्या परिस्थितीची थोडी कल्पना घेऊ. कुलाबा, छोटा कुलाबा, मुंबई, वरळी, माहीम, परळ व माझगाव अशी मुंबईची सात बेटं. त्यात मुंबई हे आकाराने सर्वात मोठ आणि इंग्रजांचं मुख्य ठाण. साहजिकच तेंव्हाची वस्ती व व्यापारी पेढ्या या बेटावर दाटीवाटीने वसल्या होत्या. मुंबई बेटा खालोखालची वसती मुंबईच्या शेजारी एका चिंचोळ्या खाडी पलीकडच्या माझगाव बेटावर होती इतर बेटांवर तुरळक वस्ती होती. मुंबई आणि त्याच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील सर्वात जवळचे बेट वरळी यात जवळपास एका मैलाचं अंतर होत जे भरतीच्या काळात पाण्याने भरून जायचं. मुंबईच्या सात बेटांपैकी या ठिकाणाहून सर्वात जास्त पाणी आत शिरायचं. इथे कोणत्याही काळी जायचे तर बोटीला पर्याय नव्हता..(तुम्हाला अंदाज येण्यासाठी सोबत मुंबई व बेटांचा ढोबळ नकाशा पाठवत आहे)

या दोन बेटातून भरतीच्या वेळेस पाणी आत घुसायच ते थेट पूर्वेच्या माझगावला जाऊन भिडायचं. या दोघांच्या मधला भायखळा, भेंडीबाजार, पायधुनी वैगेरे विभाग सखल असल्याने हा भाग संपूर्णपणे पाण्याने भरून जायचा..परिणामी पलीकडच्या माझगाव आदि परिसराशी संपर्कासाठी लहान होदिशिवाय पर्याय नसायचा. त्यात भारती ओसरली की ती जागा कायम ओलसर, चिखलाची आणि दलदलीची राहायची..अश्या जमिनीत डास-चिलटांची भरमसाट पैदास होऊन सर्वत्र रोगराई थैमान घालायची..असे म्हणतात की त्यावेळेस मुंबई बेटावर नोकरी साठी आलेल्या कैक युरोपियनांचे आजारपणामुळे मरण ओढवले होते..

विलियम हॉर्नबीने आता उचल खाल्ली आणि मुंबई बेटावरील सध्याच्या ‘महालक्ष्मी’ ते वरळी बेटामध्ये समुद्राचे आत येणारे पाणी अडविण्यासाठी सध्याच्या ‘अत्रिया’ मॉल पर्यंत एक बांध घालून त्यावरून त्यावर वरळी व त्यापलीकडील बेटांशी संपर्क साधण्यासाठी कायम स्वरूपी सडक बांधण्याचा विचार करून त्यास परवानगी व फंड्स उपलब्ध करून देण्याचा प्रस्ताव आपल्या लंडनच्या मुख्य कचेरीस पाठवला. त्याच्या गाठीशी पूर्वीच्या गव्हर्नरानी केलेला याच बाबतीत केलेल्या पत्रव्यवहाराच्या व त्यावर कम्पनीने लावलेल्या नकारघंटाचा अनुभव असल्याने, या पठ्याने कंपनीच्या परवानगीची वाट न पाहता सन १७८१-८२ मध्ये कामाला सुरुवातही केली.. हॉर्नबी याने कामाला सुरुवात तर केली परंतु पैश्याचा प्रश्न उभा राहिला..असे म्हणतात की हॉर्नबी ह्याने त्याकाळी माझगावात कोणो ‘मिस रोज नेसबीट’ नांवाची एका श्रीमंत बाई राहत होती तिला गाठलं व तिच्याकडून पैसा उभा केला..ह्यावेळेस त्याची गवर्नर पदाची मुदत संपायला केवळ दोन-अडीच वर्षे शिल्लक होती..(विलियम हॉर्नबी याच्या सस्पेन्शनच्या घटनेला मी वाचलेल्या पुस्तकांत आधार नाही असे म्हटलेले आहे. तरी त्याकाळची परिस्थिती पाहता ते नाकारता येण्यासारखे नाही..)

एव्हाना हॉर्नबीने विना मंजुरी वरळीचे खिंडार बुजवायच्या कामाला सुरुवात केल्याची बातमी इस्ट इंडिया कंपनीच्या लंडन स्थित कार्यालयात जाऊन थडकली होती..झाले, लगेच फर्मान सुटले आणि हॉर्नबीला गव्हर्नर पदावरून त्वरित सस्पेंड केल्याचा लखोटा दोन महिन्यात मुंबईत येऊन थडकला.तेंव्हा सर्व पत्रव्यवहार बोटीनेच येत असल्यामुळे दोन-तीन महिन्यांचा कालावधी सहज लागायचा..हॉर्नबीच्या हाती लखोटा पडला आणि त्याच्या अपेक्षेप्रमाणेच त्यात त्याच्या सस्पेन्शनची ऑर्डर होती. आता थोडेसेच काम शिल्लक राहिले होते आणि नवीन गव्हर्नर चार्ज घेण्यासाठी येण्यास आणखी दोन-तीन महिन्यांचा कालावधी शिल्लक होता. हॉर्नबीने जराही न डगमगता सस्पेन्शनची ऑर्डर दाबून ठेवली व काम पुढे सुरु ठेवले आणि शेवटी सन १७८४ मध्ये हा बांध आणि त्यावरील रस्ता बांधून पूर्ण केला आणि मगच आपल्या पदाचा चार्ज नवीन गव्हर्नरकडे दिला सोडला..

पेडर रोड उतरून आपण खाली आलो की वरळीकडे येताना आपल्याला एका प्रशस्त अर्धचंद्राकृती रस्त्यावरून यावं लागतं. डाव्या बाजूला समुद्रात हाजी अली तर उजव्या बाजूला लाला लजपतराय कॉलेज, रेसकोर्स, सरदार वल्लभभाई पटेल स्टेडियम, नॅशनल स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स आदी ठिकाण लागतात व पुढे आपण ‘अत्रीया’ मॉल मागे टाकून महापालिकेच्या ‘लव्ह ग्रोव्ह’ उदंचन केंद्रापर्यंत पोहोचतो.. हिरा-पन्ना शॉपिंग सेंटर ते वरळीच्या ‘लव्ह ग्रोव्ह’ पर्यंतचा हा सुरेख देखणा रस्ता म्हणजेच विलियम हॉर्नबीने स्वतःचे पद पणाला लावून तयार केलेला रस्ता, ‘हॉर्नबी व्हेलार्ड’..! आजचा लाला लजपतराय मार्ग..!! या रस्त्याला त्याच्या निर्मात्याचे नाव त्यावेळच्या मुंबईकर जनतेने दिले होते.

हा रस्ता व त्याखालचा बांध बांधल्यामुळे नक्की काय झालं? तर, आज आपल्याला जो रेसकोर्स, पटेल स्टेडियम पासून पुढे पूर्वेला भायखळा, माझगाव पर्यंतचा जो विस्तृत टापू दिसतो तो निर्माण झाला..जवळपास ४०००० एकर नवीन जमीन यामुळे निर्माण झाली असे गोविंद मडगावकरांनी त्यांच्या ‘मुंबईचे वर्णन’ या पुस्तकात नोंदले आहे..आज मध्य मुंबई नावाने जो भाग ओळखला जातो तो हा भूप्रदेश..धगधगत्या मुंबईचा धडकता आत्मा..एवढी मोठी जमीन उपलब्ध झाल्यामुळे साहजिकच वस्ती-व्यापार वाढला…पूर्वी या ठिकाणी उथळ खाजण व दलदलीची जमीन असल्याने नित्यनेमाने होणारी रोगराई आटोक्यातच आली नाही तर संपली..मुंबई भरणी करून एकसंघ करण्याचा जो मोठा प्रोजेक्ट हॉर्नबीने राबवला तो देशातील पहिला मोठ्या स्वरूपाचा इंजिनीअरिंग प्रोजेक्ट ठरला..पुढे कालांतराने सर्वच बेटात भरणी करून नवीन जमीन तयार करण्यात अली आणि मुंबईला तिला स्वतःची जमीन मिळाली त्याची ही सुरस कथा..!

जाता जाता –

विलियम हॉर्नबी याला या प्रचंड बांधकामासाठी लागणारी रक्कम मिस रोज नेसबीट या अतिश्रीमंत बाईने पुरवली होती असा उल्लेख गोविंद मडगावकरांनी केला आहे. या बीची कहाणी शोधण्याचा मी प्रयत्न केला असता तीने या कामी हॉर्नबीला पैसे पुरवले असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही..या बाईची प्रचंड मालमत्ता असून ती मुंबईतील सर्वच बेटांवर पसरलेली होती..त्या मालमत्तेची देखभाल करणे तिलाही दळण-वळणाच्या दृष्टीने कठीणच होत असणार. आपलीही सोय होईल हा ‘स्वार्थातून परमार्थ’ साधणारा विचार करून तीने पैसे दिले असतील कदाचित..मुंबईच्या प्रसिद्ध ‘माहीम कॉजवे’ची निर्मितीही लेडी जमशेदजींच्या हातून अशीच झालेली आहे. मिस नेसबिट यांच्या नावाने माझगावात आजही एक मोठा रस्ता आहे. जेजे हॉस्पिटलचा फ्लाय ओव्हर उतरून आपण दादरच्या दिशेने यायला निघालो की भायखळ्याचा ‘खडा पारशी’चा ब्रिज चढण्यापूर्वी आपल्याला ‘इस्माईल मर्चंट’ चौकातला सिग्नल लागतो. या सिग्नलपासून जो रस्ता पुढे माझगावात जातो तो ‘नेसबिट रोड’. याच रस्त्यावर पुढे ‘सेंट अॅन’स चर्च’ व ‘सेंट मेरी इन्स्टिट्यूट’ लागते तिथे मिस नेसबिटच्या अस्थी पुरलेल्या आहेत. सेंट अॅन’स चर्च हे पूर्वी मिस नेसबिटने बांधलेलं छोटं चॅपेल होत ते नंतर चर्च मध्ये रुपांतरीत झालं.

विलियम हॉर्नबीने बांधलेल्या या बांधामुळे ‘Breach Candy’ या मुंबईच्या गर्भश्रीमंत उच्चभ्रूंच्या मशहूर निवासी भागाचा जन्म झाला. मुंबई व वरळी दरम्यानच्या या समुद्राच्या खुल्या भागाला इंग्रज ‘The Great Breach” असे म्हणायचे.. Breach या इंग्रजी शब्दाचा मराठी अर्थ ‘मोडणे” किंवा ‘भगदाड’ असा होतो..सोबतची Candy मराठी ‘खिंडार’चा अपभ्रंश असण्याची शक्यता आहे..जमिनीला समुद्रापाशी असलेले मोठे भगदाड या अर्थाने Breach Candy हा शब्द वापरला जायचा. सन १७८४-८५ च्या आसपास हा बांध पूर्ण होऊन मुंबईत मोठ्या प्रमाणावर जमीन निर्माण झाली आणि फोर्ट माझगावात दाटीवाटीने वसलेली वस्ती मोकळी होऊन आताच्या पेडर रोड, महालक्ष्मी नजीकच्या भागात प्रशस्त जागी राहण्यास येऊ लागली..येणारे अर्थातच युरोपियन अधिकारी, देशी मोठे व्यापारी किंवा श्रीमान संस्थानिक-राजे-राजवाडे होते..मोठे महाल, वाड्या, हवेल्या इथे उठू लागल्या आणि हा विभाग मुंबईच्या अतिश्रीमंत लोकांचा म्हणून जाणला जायला लागला तो अगदी आज पर्यंत..आजही या परिसरात काही मोठे महाल, पॅलेस जीर्णावस्थेत दिसतात ते त्याकाळचे अवशेष आहेत..

त्याकाळी चार-पाच लाख रुपये खर्चून बांधलेल्या या बांधाने मुंबईला केवळ तिची ‘जमीन’च मिळवून दिली नाही तर मुंबईला ‘महामुंबई’ होण्याचा मार्ग खुला केला..गोष्ट खरी-खोटी कोण जाणे, परंतु मुंबईला आकार देण्याच्या कैफात स्वतःच गव्हर्नरपद धाब्यावर बसवलेला विलियम हॉर्नबी हा मुंबईचा पहिला गव्हर्नर. दुसरा आपण मागच्या एका भागात पाहिलेला आर्थर क्राफर्ङ. आता कधी त्या रस्त्यावरून येण-जाणं झाल्यास विलियम हॉर्नबीची आठवण काढण्यास विसरू नका..याच रस्त्याने मुंबईकरांचं मोठ दैवत ‘महालक्ष्मी’ला जन्म दिला, त्याची कहाणी पुढच्या भागात..

-नितीन साळुंखे
9321811091

संदर्भ –
१. ‘मुंबईचे वर्णन’, ले. गोविन्द डगावकर -१८६२
२. ‘मुंबईचा वृत्तांत’, ले. शिंगणे – आचार्य १८९३

श्री स्वामी समर्थ आणि इतर अवतारी पुरुषांचा मूक संदेश..

श्री स्वामी समर्थ आणि इतर अवतारी पुरुषांचा मूक संदेश..

अक्कलकोट स्वामींचा आज प्रकटदिन
अक्कलकोटचे स्वामी माझंही श्रद्धास्थान. सात-आठ वर्षांपूर्वीपर्यंत आम्ही सर्व मित्र मिळून दरवर्षी अक्कलकोटला जायचो. पण जसजसा मी ‘अवतार’ या विषयावर विचार करायला लागलो, तस तस मला या अवतारांबद्दल एक वेगळीच समज यायला लागली आणि अवतार स्थानांवर जाण्याचं प्रमाण कमी कमी व्हायला लागलं. अगदी अलीकडे, म्हणजे २०१५च्या नोव्हेंबर- डिसेंबर मध्ये आम्ही मित्र मिळून अक्कलकोट स्वामीचं प्रकटस्थान मानलं गेलेल्या कर्दळीवनाची यात्रा करून आलो. पण यात्रे मागे आमची श्रद्धेपेक्षा एखादी ॲडव्हेन्चर ट्रीप करण्याचा हेतू जास्त होता..ही यात्रा आम्ही अत्यंत सुलभतेने आणि कोणतेही कष्ट न होता पूर्ण केली..

अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ, शिर्डीचे साईबाबा, शेगावचे गजानन महाराज, कणकवलीचे भालचंद्र महाराज किंवा नागडेबाबा इत्यादी कोणत्याही अवतारांबाबत माझा सखोल असा अभ्यास नसला, तरी एक निरीक्षण आहे आणि ते माझ्यापुरतं खरं आहे हे मला पटलेलं आहे. अर्थात, माझं मत आपल्याला मान्य असायलाच हवं, असा काही माझा आग्रह नाही. मला या अवतारी पुरुषांबद्दल काय वाटतं ते मी या लेखात मांडायचा प्रत्न केला आहे. या लेखातून कोणाच्या भावना दुखावाव्यात असा माझा हेतू नाही.

स्वामीसमर्थ काय किंवा साईबाबा काय किंवा गजानन महाराज काय आणि भालचंद्र महाराज काय, ह्या सर्व अवतारांचा जन्म आणि नंतरचं त्याचं प्रकटीकरण वेगवेगळ्या ठिकाणी झालेलं आहे. स्वामी समर्थ कार्दळीवनात प्रकटले आणि नंतर देशभर फिरत फिरत सोलापूर नजीकच्या मंगळवेढ्यात येऊन स्थिरावले आणि नंतर पुढं अक्कलकोटात येऊन ते अवतारी पुरुष म्हणून मान्यता पावले. तर साई बाबांच्या जन्माबाबत ठोस माहिती नसली तरी ते महाराष्ट्रातल्या पाथरी गावातल्या भुसारी कुटुंबात जन्मले असे म्हणतात. मात्र ते साईबाबा म्हणून मान्यता पावले ते शिर्डी येथे आल्यानंतर. शेगावच्या गजानन महाराजांच्या जन्माबाबातही ठोस माहिती उपलब्ध नाही मात्र ते ही ‘गजानन महाराज’ म्हणून प्रसिद्धीस आले ते शेगावी आल्यानंतरच. कणकवलीच्या भालचंद्र महाराजांचा जन्म बऱ्यापैकी माहित आहे, मात्र ते महाराज म्हणून मान्यता पावले ते कणकवलीत आल्यावर. या कथा सर्वाना माहित आहेत.

मला आपलं लक्ष वेधून घ्यायचं आहे, ते या सर्व विभूतींच्या अवतारी असण्याबद्दलची लोकांची खात्री पटली त्या पूर्वीच्या त्यांच्या अवस्थेकडे. यातील बहुतेक सर्वच अवतारी पुरुषांकडे ते गावाच्या बाहेर किंवा जंगलात, भिकारी किंवा फकिराच्या वेशात, उकिरड्यावर, गांवात भिक्षा मागताना किंवा वेड्यासारखे वागताना लोकांचं त्यांच्याकडे लक्ष गेलेले त्यांच्या चरित्रात लिहिलेलं लक्षात येतं..नेमका हाच मुद्दा मला विचार करण्यासारखा वाटतो.

श्रीस्वामी समर्थ मंगळवेढे गावांत प्रकट झाले. ते रानात वास्तव्य करीत. क्वचित गावात येत. ते गांवात आले, की कुणीतरी त्यांना भोजन देत असे. मंगळवेढे येथील वास्तव्यानंतर श्रीस्वामी समर्थ पंढरपूर, मोहोळ, सोलापूर ह्या ठिकाणी वास्तव्य करून अक्कलकोट येथे आले, त्या वेळी तीन दिवस स्वामींनी अन्नग्रहण केले नव्हते अशी माहिती त्यांच्या चरित्रात मिळते. पुढे स्वामींचे भक्त म्हणून प्रसिद्धीस पावलेल्या चोळाप्पा यांनी स्वामींना आपल्या घरी नेले व त्यांना भोजन दिले अशीही माहिती मिळते. चोळाप्पांच्या घरातील मंडळी त्यांनी ‘एक वेडा घरात आणून ठेवला आहे’ असे म्हणत. तर साईबाबां अंगात लांब पांढरी कफनी, काखेत सटका, हातात टमरेल. डोक्यास घट्ट बांधलेले फडके व पाय अनवाणी अश्या फकिराच्या वेशात चांदभाईना जंगलात सापडले. त्यांच्यासोबत बाबा शिर्डीत आले. शिर्डीतही ते भिक्षा मागण्यासाठी फिरत असत अशी माहिती उपलब्ध आहे. श्री गजानन महाराज हे त्यांच्या ऐन तारुण्यात प्रथमतः वऱ्हाडातील शेगावी दिसले. ते प्रथम दिसले त्यावेळी ते एका मठाबाहेर पडलेल्या उष्ट्या पत्रावळीतील अन्नाचे कण वेचून खात होते आणि गाईगुरांना पिण्यास ठेवलेल्या ठिकाणचे पाणी पिट होते असा उल्लेख आहे. पुढे गोविंद महाराज टाकळीकर बेफाम असलेल्या घोड्याच्या चौपायांत श्री गजानन महाराज निजत असत अशीही माहिती मिळते. भालचंद्र महाराजांचीही अशीच काहीशी कथा आहे..

मला या लेखातून या महापुरुषांच्या अवतारी असण्याबद्दल कोणतीही शंका उपस्थित करायची नाही. परंतु हे सर्व अवतारी पुरुष, जे साधारणत: एकाच अवस्थेत असताना लोकांना सापडले, ती अवस्था मात्र मला विचार करायला भाग पडते. माझ्या अल्पमतीने मला विचार करता यातून एकाच गोष्ट समजते, ती म्हणजे हे सर्व अवतारी पुरुष एकाच संदेश देतात आणि तो म्हणजे ‘गोरगरीब, विपन्न, परिस्थितीमुळे भिकाऱ्यासारख्या राहणाऱ्या, भुकेलेल्या लोकांची सेवा करावी’ हा.

या अवतारी पुरुषांची अपेक्षा लोकांनी त्यांना देव बनवून त्यांची पुजा करावी अशी मुळीच नसावी. तर त्यांच्यासारख्या अवस्थेत राहाणाऱ्या लोकांची सेवा करावी, अशी असावी. या सर्वांनी एकाच संदेश दिला आहे तो म्हणजे समाजाच्या अन्त्योदायासाठी प्रयत्न करणे. यातील एकही पुरुष जात-धर्म मानणारा नव्हता हे लक्षात घेतले, म्हणजे आपण तसे अनुयायांनी वागावे हे ही त्यांना अपेक्षित असावे. त्यांची पुर्वावस्था लोकांना हेच सुचवू पाहतेय असं मला वातं. परंतु आपण मात्र त्यांना देव बनवल. त्यांना सोन्याच्या सिंहासनावर बसवलं आणि पैशांच्या राशी त्यांच्यापुढे नेऊन ओतू लागलो, ज्याची त्यांना मुळीच आवश्यकता नव्हती आणि नाही. हेच पैसे किंवा ह्या साधनांनी समाजातील तळागाळातील, उपेक्षीत आणि दुर्लक्षित लोकांना मदत करा असा संदेश हे सर्व अवतारी पुरुष देऊ पाहाताहेत, परंतु आपण मात्र भल्यामोठ्या देणग्या देऊन आपल्या नांवाची पावती किंवा एखादी संगमरवरी पाटी या महाराजांच्या देवळाच्या पायरीशी लावून अमर व्हायचा प्रयत्न करत आहोत. लाखो खर्च करून आपण पालख्या काढतोय, भंडारे उधळतोय, जो चारी ठाव जेवतोय त्यालाच पुन्हा जेवू घालतोय आणि त्याच वेळेस मंडपाबाहेर बसलेल्या एखाद्या भिकाऱ्यास उष्ट्या पत्रावळ्या देतोय. परिसरातल्या एखाद्या गरीब परंतु हुशार विद्यार्थ्याच शिक्षण पैशामुळे अडतंय किंवा जवळ पैसे नसल्यामुळे एखाद्यावर आवश्यक ते उपचार करता येत नाहीत याकडे, पालखी आणि भंडाऱ्यात भान हरपलेल्यांचं फार लक्ष आहे असं दिसून येत नाही. अर्थात या अवतारी पुरुषांच्या नांवाने सुरु असलेळ्या काही संस्था हे काम करीत आहेत, नाही असं नाही परंतू ते पुरेसं नाही.

या अवतारी पुरुषांचे परमभक्त म्हणवणारांनी समाजातील आपल्या आजुबाजूच्या गरजूंना आपल्याला जमेल तशी मदत करायला हवी. समाजातील आपल्याच शेजारच्या दारिद्रीनारायणाची सेवा करायला घेतली की मग अक्कलकोट स्वामी किंवा साईबाबा किंवा गजानन महाराज किंवा नागडेबाबांची सेवा केल्यासारखंच आहे, हे ज्या दिवशी आपल्याला कळेल, त्या दिवशी ह्या अवतारी पुरुषांची पूजा बांधल्याचं खरं पुण्य आपल्याला मिळेल… ’जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो अपुले, तोची साधू ओळखावा, देव तेथेची जाणावा’ या अभंगाच्या ओळीतील नेमका अर्थ लक्षात येतो. आपल्या जवळच्या रंजल्या-गांजलेल्यांना माणूस म्हणून जगण्यासाठी जरी आपण मदत करु शकलो, तरी त्या पुरुषांची सेवा होईल..!!

आज स्वामींचा प्रकटदिन..या निमित्ताने स्वामींनी दिलेल्या वरील संदेशाची मला उजळणी करावीशी वाटली..

-©️नितीन साळुंखे
9321811091

सन १८९६ ला मुंबईत पडलेली प्लेगची साथ आणि ती निवारणाचे सरकारी प्रयत्न..!

सध्या जगभरात धुमाकूळ घालत असलेली ‘कोरोना’ची साथ आणि तिच्याशी लढण्यासाठी सरकारचे सर्व पातळ्यांवर चाललेले प्रयत्न पाहून, मला १८९६मधल्या मुंबईतल्या प्लेगच्या आणि त्याकाळातील सरकारने त्यावर केलेल्या अशाच उपाययोजनांच्या आठवणी जागवण्याचा हा एक प्रयत्न..

मुंबईतील ऐकिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा- लेखांक ३९वा

सन १८९६ ला मुंबईत पडलेली प्लेगची साथ आणि ती निवारणाचे सरकारी प्रयत्न..!

१८९६च्या आॅगस्ट-सप्टेंबरच्या महिन्यांच्या दरम्यान मुंबईच्या मांडवी परिसरातली माणसं अचानक ताप येऊन मरायला लागली होती. काय होतंय हे समजायच्या आतच, ही मृत्यूची लाट भराभर पसरत नजिकच्मायाच नागपाडा, डोंगरी, कामाठीपुरा पासून थेट गिरगांवपर्यंत मृत्यूनं थैमान घातलं होतं. साधा ताप येऊन माणूस झोपयचा आणि उठायचा तो काखेत गाठ घेऊनच आणि काही उपचार मिळायच्या आतच, सहा-सात दिवसांच्या कालावधीत तो निजधामास जात असे. माणसं अशी मोठ्याप्रमाणावर मृत्युमुखी पडत असताना, हे कशामुळे होतंय, त्यामागची कारणं काही कुणाला सापडत नव्हती. काही कळायच्या आतच, पाहाता-पाहाता मृत्युची पकड नजिकच्या नागपाडा, कामाठीपुरा, डोंगरी करत करत गिरगांवातल्या खेतवाडी-फणसवाडी-भुलेश्वरपर्यंत पोहोचली. सर्वच हवालदील झाले होते. थातुरमातूर उपचार-गंडेदोरे-तावित वैगेरे उपाय करुन झाले होते, पण मरण काही लांबत नव्हतं आणि थांबतही नव्हतं.

दक्षिण मुंबईतला हा मांडवी परिसर पुर्वीपासूनच दाट लोकवस्तीच्या. आजही तो तसाच आहे. नानाप्रकारच्या व्यवसायाचा. ‘मांडवी’ शब्दाचा अर्थ, ‘कस्टम हाऊस’ किंवा कर भरण्याचंकार्यालय. पूर्वीच्या मुंबईतला व्यापार आणि मालाचीआवक-जावक आणि वितरण याच परिसरातून चालतअसल्याने, सरकारी कर भरण्याची चौकी इथे असल्याने,या परिसराला मांडवी असं नांव मिळालं आणि आजही ते कायम आहे. तर या परिसरात सर्वच प्रकारचा माल विविध ठिकाणांहून येत असल्याने, ह्या ठिकाणी माल साठवणूकीची प्रचंड मोठी गोडावून्स होती. अगदी आजहीआहेत. यात धान्याच्या गोदामांची संख्या जास्त आहे. दाट लोकवस्ती, सततची गर्दी, अगदी प्राथमिक स्वरुपाच्याही पायभूत सोयी नाहीत, रोगट हवा अस्वच्छता, उघडी गटारं याचा परिणाम म्हणून उंदीर-घुशी, पिसवा, घोंघावणाऱ्या माश्या यांचा सुळसुळाट ह्या परिसरात झाला होता. गोदामांतून उंदीरच वस्तीला असत. तिथेच जगत आणि तिथेच मरत. ह्या सर्व घाणेरड्या, परंतु रोगराईला पोषक वातावरणाचा, व्हायचा तोच परिणाम झाला आणि प्लेगने (अर्थात, हा प्लेग आहे, हे नंतर समजलं होतं.) थैमान घातलं. या सर्व बजबजपुरीत रोगाने पटापट मरून पडणाऱ्या उंदीर-घुशी, त्यांच्या मेल्या शरिरावर बसलेल्या माश्या-पिसवा माणसांच्या संपर्कात येऊन, माणसांना मोठ्या प्रमाणार प्लेगची लागण होऊ लागली आणि माणसं पटापट मरू लागली. हा आजार संसर्गजन्य असल्याने, तो वायुवेगाने सगळीकडे पसरत गेला. हा रोग उत्तरेला तुलनेने कमी लोकवस्ती असलेल्या माहिमपर्यंत पसरला होता. १८९७ च्या जानेवारीपर्यंत संपूर्ण मुंबईत ह्या रोगाने आपला प्रभाव टाकला होता.

वर उल्लेख केलेले मांडवी, नागपाडा, गिरगांव हे परिसर दाट लोकवस्तीचे आणि त्यामुळे ह्या रोगाचा सांसर्ग मोठ्या प्रमाणावर झाला होता. मृत्यूचं प्रमाण आणि वेग एवढा होता की, घरातल्या एका माणसाचं मृत शरीर दहन-दफन करुन आल्यावर, लगेचंच त्याच घरातील दुसरं प्रेतही तयार असायचं. आठवड्याला साधारण हजार-दोन हजार माणसं ह्या रोगाला बळी पडायला सुरूवात झाली होती. स्मशानात प्रेतं जाळण्यासाठी रांगा लावण्याची परिस्थिती उद्भवली होती. घाऊकपणे माणसं मारते, ती महामारी, या अर्थाने प्लेगला त्यावेळी ‘महामारी’ असं म्हटलं जात होतं. आजाराचं निदान होत नव्हतं. आणि त्यामुळे अर्थातच औषध योजनाही करता येत नव्हती. माणसं घाबरली. बचावलेल्यांनी आपापल्या गांवाकडची वाट धरली.

मुंबईचे आणि मुंबईकरांचे खऱ्या अर्थाने ‘दु:खहर्ता’ म्हणता येईल असं टाटा कुटुंब याही वेळी मुंबईकरांच्या मदतीला सरसावलं होतं. ज्यांना मुंबईच्या उपनगरांत मोकळ्या परिसरात जायचं होतं, त्यांच्यासाठी जमशेटजी टाटांनी हव्या त्या स्वरुपाची मदत देऊ केली. मुंबईच्या उपनगरांची वाढ होण्यास, गिरण्या, रेल्वेप्रमाणे हे देखील एक कारण आहे. अनेकांनी या काळात उपनगरांना जवळ केलं होतं. परंतु ज्यांचं पोटच हातावर होतं, अशांनी काय करावं? जावं तरी मरण आणि न जावं तरी मरणच..!

अशातच सप्टेंबर महिन्याच्या २३ तारखेला, त्यावेळच्या मुंबई नगरपालिकेच्या आरोग्य खात्यात कार्यरत असणाऱ्या एका डाॅक्टरने, ह्या मृत्यूचं नेमकं निदान करून, हा ‘ब्युबाॅनिक प्लेग’ रोग असल्याचं सरकारकडे जाहिर केलं. ब्युबाॅनिक या शब्दाचा अर्थ लहान गाठ असा होतो. हे डाॅक्टर होते, डाॅ. अॅकॅशिओ गॅब्रियल वेगास (Dr. Accacio Gabriel Viegas). हे आपल्या आताच्या गोव्याचे. गोव्यातल्या ‘आरपोरा’ गांवचे. म्हणजे त्यावेळच्या ‘पोर्तुगीज इंडीया’तले.

पुढे जाण्यापूर्वी थोडसं विषयांतर करुन ह्या डाॅक्टरांची थोडीशी माहिती सांगणं मला आवश्यक वाटतं. गोव्याला जन्मलेल्या ह्या डाॅक्टरांचं माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन, म्हणजे ‘डाॅक्टरकीचं’, शिक्षण मुंबईत झालं. ग्रॅन्ट मेडीकल काॅलेजमधून, म्हणजे आताचं जे. जे. हाॅस्पिटल, त्यांनी आपलं वैद्यकीय शिक्षण पूर्णकेलं आणि मुंबई नगरपलिकेच्या माध्यामातून त्यांनी मुंबईच्या मांडवी भागात, म्हणजे मशिद बंदर-सॅंडह्रर्ल्ट रोड परिसरात, आपली वैद्यकीय सेवा नागरिकांना द्यायला सुरुवात केली होती.

आता पुन्हा आपल्या मूळ विषयाकडे येऊ. डाॅ. वेगासनी या रोगाचं निगान केलं., हे वर आपण पाहिलं. दाटीवाटीची वस्ती आणि अस्वच्छता हे रोगाचं महत्वाचं कारण आहे, हे त्यांच्या लक्षात आलं होतं. आता त्या कारणांचं निराकारण आणि रोगावरचा जालिम उपाय शोधायचा होता. त्यातहीअडचण होतीच. डाॅ. वेगास ह्यांनी हा रोग सुक्ष्म जंतुंमुळे(बॅक्टेरीया किंवा जिवाणू) होतो आणि जंतुंचा प्रादुर्भाव अस्वच्छतेमुळे जास्त होतो, असं सांगितलं तरी, असं काही कारण असू शकतं, हेच अनेकांना पटत नव्हतं. असं वाटणाऱ्यांत त्यावळच्या सरकारी यंत्रणेतलेही काही लोक होते. म्हणून सरकारी यंत्रणेने सर्वात पहिलं काय तेलं असेल तर, डाॅ. वेगासचं केलेलं निदान आणि त्यामागची कारणं, बरोबर आहे किंवा कसं, याची तपासणी करण्यासाठी, तज्ञांच्या चार टिम्स कामाला लावल्या.

तर दुसरीकडे जनतेच्या पातळीवर वेगळीच गम्मत सुरू होती. त्या काळी धार्मिक पगडा जास्त आणि डाॅक्टरी उपायांवर विश्वास कमी असल्याने अनेकांना, अगदी त्याकाळातील सुशिक्षित म्हणता येईल अशा लोकांनाही, हा दैवी प्रकोप वैगेरे वाटला आणि त्यावर त्यांना दैवी उपायही सुरू केले. हे आपल्या भारतीय मानसिकतेशी मिळतं-जुळतंच होतं. (आजही काही फार फरक पडलाय असं मला वाटत नाही. उलट आताची जनता देव आणि देवापेक्षा बाबा-बापू-माॅ-अम्मा इत्यादी देवांच्या एजंटांवरही जास्त विश्वास दाखवू लागली आहे. अर्थात, आता लोक जाहिरपणे तसं दाखवत नाहीत एवढाच काय तो फरक. अर्थात तेंव्हा प्राणिकपणाची मात्रा आताच्या तुलनेत जास्त होतीच म्हणा).

तज्ञांच्या टिम्सने डाॅ. वेगासचं निदान बरोबर असल्याचं जाहिर केल्यावर, सरकार कामाला लागलं. त्यावेळी मुंबईचे गव्हर्नर असणाऱ्या सॅंडहर्स्ट यांनी वाल्डेमार हाफकीन यांना मुंबईत पाचारण केलं. हाफकीन ह्यांनी काही काळा पूर्वीच कलकत्त्यात पसरलेल्या काॅलऱ्याच्या साथीवर प्रभावी लस शोधली होती आणि त्यांनी आता मुंबईच्या प्लेगवरही लस शोधावी म्हणून त्यांना मुंबईत पाचारण करण्यात आलं होतं. हाफकीन यांना जेजे हाॅस्पिटलात एक प्रयोगशाळा उपलब्ध करुन देण्यात आली आणि तिथे त्यांचे प्लेगवर लस शोधण्याचे प्रयोग सुरू झाले.

इकडे प्रशासनाच्या पातळीवर शहरातील अस्वच्छता दूर करण्याची, घराघरात जाऊन सर्वांची तपासणी करण्याची धडक कारवाई सुरू झाली होती. रस्ते, गटारं, गोदाम यांतील अस्वच्छता निर्मुलनाचा कार्यक्रम हाती घेण्यात आला होता. पोलीसी बळावर तपासणी सुरू झाल्याने लोक चिडू लागले होते. असंतोष वाढत चालला होता. प्रशासन आपल्या भल्यासाठीच हे करत आहे, हे लेक समजून घेत नव्हते. याला कारणं दोन. एक म्हणजे, अस्वच्छतेमुळेच हा रोग झपाट्याने पसरला आहे, हे लोकांना पटत नव्हतं आणि दुसरं कारण त्याकाळच्या ब्रिटिश सरकारविषयीचा असंतोष आणि आपण पारतंत्र्यात असल्याची जनतेची भावना.

तिकडे पुढच्या चार-पांच महिन्यांत (काही ठिकाणी जानेवारी १८९७ असाही उल्लेख आहे, पण लस शोधण्यासाठी चार-पांच महिन्यांचा कालावधी लागला असावा, असा माझा अंदाज) हाफकीनला प्लेगवरची लस शोधण्यात यश आलं होतं, परंतु त्या लशीची विश्वासार्हता तपासायची होती. मानवी शरिरावर ह्या लशीचे काय परिणाम-दुष्परिणाम होऊ शकतात, ते पाहिल्याशिवाय लस बाजारात आणता येणार नव्हती.

अशावेळी स्वत:वर प्रयोग करणे हा उपाय असतो, पण तो विश्वासार्ह मानता येत नाही. त्यासाठी आणखी काही माणसांची आवश्यकता होती. म्हणून भायखळा तुरुंगातील कैद्यांची निवड करण्यात आली. त्याचबरोबर, हाफकीन वाळकेश्वरला ज्या बंगल्यात राहात होता, तिकडच्या शेजारची एक महिला आणि तिच्या मैत्रिणी स्वखुशीने पुढे आल्या. ती शेजारीण होती फ्लोरा ससून..! मुंबईचे प्रसिद्ध ज्यू व्यापारी, ससून डाॅकचे निर्माते अब्दुल्ला उपाख्य सर अल्बर्ट ससून यांची नात. अवघ्या चाळीसएक वर्षाची होती ती तेंव्हा..!!

लशीची चाचणी झाली आणि प्लेगनिर्मुलनासाठी वाल्डेमार हाफकीनने शोधलेली लस उपयोगी येते हे सुद्ध झाल्यावर, ती लोकांना टोचण्याची मोहिम हाती घेतली. परंतु प्रचंड धार्मिक श्रद्धा-अंधश्रद्धा, डाॅक्टरी उपायांवरचा संशय इत्यादी कारणांमुळे ही लस टोचून घेण्यास तयार नव्हते. मग सरकारने जे करायला हवं होतं, तेच केलं. पोलिसी बळाचा वापर सुरू केला. जशी साफसफाईची मोहिम पोलीसी मगतीने हाती घेण्यात आली होती, त्याचप्रमाणे लस टोचणीचाही मोहिम हाती घेण्यात आली होती. लोकांमधे प्रचंड असतोष माजला होता, पण सरकारने तिकडे अजिबात लक्ष न देता आपली मोहिम फत्ते केलीच..

त्यातून पुढे काय (आणि काय काय) घडलं, हे आपण सर्वच जाणतो..!

आता जगभरात पसरत असलेली ‘करोना’ची साथीचे परिणाम पाहून, मला मुंबईच्या इतिहासाचं वाचन करताना वांरवार समोर येत गेलेल्या, इसवी सनाच्या १८९६ मधे मुंबईत पसरलेल्या प्लेगच्या साथीची आठवण झाली. लहानमणी जाणत्यांकडुनही ह्या प्लेगच्या आठवणी ऐकलेल्या मला आठवतायत. त्याच बरोबर आता सरकार ज्या तऱ्हेने ‘करोना’च्या साथीचा मुकाबला करण्यासाठी जशी पावलं उचलत आहे, तसेच प्रयत्न त्या वेळच्या ब्रिटिश सरकारने केले असल्याचं वाचल्याचं आठवलं. अगदी शब्दही तेच. आज वापरले जात आहेत, तेच. आयसोलेशन, क्वारंटाईन, बाहेरून येणाऱ्या प्रवाशांची तपासणी, घराघरांत जाऊन लोकांची तपासणी. रोगी आणि बाधित लोकांचं फोर्स्ड इव्हॅक्सुएशन आणि डिटेन्शन. आज महानगरपालिकेच्या आरोग्य खात्याचे लोक ज्या प्रकारे सोसायट्या-सोसायट्यांची तपासणी करत आहेत, तशीच. फक्त फरक एकच, त्या वेळी ही तपासणी पोलीस करत असत..! लोकांचं आपापल्या गांवाकडे, सुरक्षित जागांकडे पलायन करणंही अगदी आतासारखंच. प्रचंड घाबरले होते लोक तेंव्हाही.

सरकार आपल्या सुरक्षेसाठीच ही व अशी पावलं उचलत आहे आणि त्या प्रयत्नांना संपूर्ण सहकार्य करणं हे आपल्यापैकी प्रत्येकाचं कर्तव्य आहे. १८९६चं सरकार हे आपलं शत्रू होतं, तर आताचं सरकार आपलं हितचिंतक आहे, मग ते कोणत्याही पक्षाचं असो, हे आपल्यापैकी प्रत्येकाने स्वत:च्या आणि दुसऱ्यांच्याही मनावर आपण बिंबवायला हवं..!

त्याचबरोबर कोणत्याही प्रकारच्या धार्मिक अंधश्रद्धांना मनात आणि सामाजिक माध्यमांवरील भक्तीरसाने ओथंबलेल्या संदेशाकडे अजिबात थारा देऊ नये..! ह्यावर विज्ञानच उत्तर शोधणार आणि ते हा लवकरच शोधणार, याची मनात खात्री बाळगावी. तोवर स्व-संयम हाच उपाय आहे..!! सरकारला बळाचा वापर करायची वेळ येऊ देता कामा नये.

सोबत सन १८९७ चा मुंबई शहराचा एक नकाशा देत आहे, त्यात माहिम येथे सरकारने सुरू केलेला ‘क्वापंटाईन कॅम्प’ स्पष्ट दिसेल. त्यावेळी माणसं रेल्वे आणि बोटींने प्रवास करत आणि माहिम हे मुंबई शहराचं उत्तरेकडील प्रवेशद्वार असल्याने, तिथे अशी सोय करण्यात येणं, हे सहाजिकच होतं..!

-©️नितीन साळुंखे

21.03.2020

9321811091

संदर्भ-

१. ‘मुंबई नगरी’- लेखक प्रा. नरहर रघुनाथ फाटक, १९८१

२. ‘स्थल-काल’- लेखक डाॅ. अरुण टिकेकर, २००४

३. ‘Plague in Bombay; response of Britain’s Indian subject to clolonial intervention’- श्रीमती नताशा सरकार यांचा इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या निबंधातील काही भाग.

४. श्रीमती शांता गोखले यांच्या ‘शिवाजी पार्क’ या पुस्तकावर आधारीत इंटरनेटवरील लेख.

५. ‘मुंबैसंगे आम्ही (बि)घडलो’-लेखक डाॅ. सुधाकर प्रभू, २०१०

६. विकिपेडीया-

फोटो सौजन्य इंटरनेट

देश-परदेशातील माझ्या वाचकांनो..

देश-परदेशातील माझ्या वाचकांनो.. 

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात एक नवीन प्रयोग होतोय. जिल्ह्यातील आयडियाबाज युवक-युवतींसाठी, आम्ही सुरु  करत असलेल्या नवीन पायवाटेची माहिती देणारा हा खालचा उतारा लआपण लक्षपूर्वक वाचावा आणि आपल्या काही सूचना आणि कल्पना असल्यास, मला माझ्या  93218 11091 ह्या फोनवर अवश्य कळवाव्यात. 

सिंधुदुर्गातील ‘आयडियाबाज’ नवयुवक आणि नवयुवतींनो..

व्यवसायाची काहीतरी नविन कल्पना राबवू इच्छिणाऱ्या सिंधुदुर्गातील नवयुवक आणि नवयुवतींनो, हे👇लक्षपूर्वक वाचा. ही संधी आहे तुमच्या कल्पकतेला. तुमच्या जिद्दीला आणि नाविन्यपूर्ण कल्पनांना..

चला, भविष्य घडवा. स्वत:चं, आपल्या जिल्ह्यातं आणि अवघ्या कोकणचही..

तुमच्यासाठी #कणकलीत_सुरू_होतंय_टेक्नाँलाँजी_बिझनेस_इनक्युबेशन_सेंटर’..!

‘टेक्नाँलाँजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटर’ म्हणजे काय?

१. काही अतिशय छोट्या कल्पना योग्य वातावरण मिळाल्यास मोठ्या प्रमाणात लोकप्रिय होतात व त्याला एखाद्या मोठ्या उद्योगाचे रूप येते, हे आपण पाहतो. मात्र योग्य वेळीच अशा कल्पनांना इतर आवश्यक घटकांचे सहाय्य मिळणे आवश्यक ठरते. अशा नाविन्यपूर्ण कल्पना किंवा इनोव्हेटिव्ह आयडीयाज प्रत्यक्षात येण्यासाठी पैसा, प्रयोगशाळा, यंत्रसामुग्री, व्यवस्थित कॉर्पोरेट ऑफिस स्ट्रक्चर, कायदेशीर माहिती अशा अनेक गोष्टींची आवश्यकता असते. ही आवशयकता पुरविण्याचे काम या *टेक्नाँलाँजी बिझनेस इंक्युबेशन सेंटर* मार्फत करण्यात येते. जशी नवजात अशक्त बालकाची व्यवस्थित वाढ होण्यासाठी हॉस्पिटलमध्ये ‘इनक्यूबेटर’ची आवश्यकता असते. त्याच पद्धतीने एखादी अभिनव नवजात कल्पना प्रत्यक्षात उतरण्यासाठी जी यंत्रणा मदत  करते, तिला *टेक्नाँलाँजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटर* म्हणतात.

२.अशा कल्पनानाच स्टार्ट अप म्हणतात व त्यांना सरकारचे भरीव अर्थसहाय्य व इतर स्कीमची मदत मिळण्यासाठी *टेक्नाँलाँजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटर* हा राजमार्ग ठरतो.

३. या सर्व गोष्टींची गरज ओळखुन *एस एस पी एम टेक्नॉलॉजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटरची* स्थापना करण्याचा निर्णय घेण्यात आलेला आहे. स्थानिक आमदार श्री. नितेश नारायण राणे ह्यांनी ही संपूर्ण कल्पना मुळापासून समजून घेऊन, इथल्या युवा वर्गासाठी व नवीन काहीतरी करू इच्छिणाऱ्या भावी उद्योजकांसाठी ‘सिंधुदुर्ग शिक्षण प्रसारक मंडळा’च्या माध्यमातून *एस एस पी एम टेक्नॉलॉजी बिजनेस इनक्युबेशन सेंटर* सुरु करण्याचे धाडसी पाऊल उचललं आहे. यासाठी त्यानी स्वतःच्या शैक्षणिक संस्थेतील 14 ते 15 हजार चौरस फुटांची जागा सर्वप्रकारच्या अत्याधुनिक सोयी-सुविधा स्वखर्चाने उपलब्ध करून दिल्या आहेत. आता ह्या सोयी-सुविधांचा  वापर सिंधुदुर्गातील  नवउद्योजकांनी करून आंपल्या कल्पनेतील ‘उद्योगी बाळां’ना वाढवायचं आहे. 

४. फक्त इंजिनिअरिंग किंवा मेडिकल अशा शैक्षणिक संस्थां न उभारता, त्याहीपुढे जाऊन *टेक्नाँलाँजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटर* साठी विचार करणे ही फार दूरदृष्टीची गोष्ट आहे  कारण यातून स्वतःसाठी शून्य फायदा असतो, परंतु नवीन काहीतरी करू पाहणाऱ्या कोकणातील असंख्य तरुणानां ह्या गोष्टीचा प्रचंड मिळणार असतो. इथला तरुण, शिक्षित वर्गाने काही हजारांची फुटकळ नोकरी करण्यासाठी आता इतरत्र स्थलांतर न  करता, *टेक्नाँलाँजी बिजनेस इनक्युबेशन सेंटर*चा चा फायदा उचलून, इथे राहूनच काहीतरी व्यवसाय करावा, अशी मनीषा हे केंद्र सुरु करण्यामागे आहे. 

५. ह्या *एसएसपीएम टेक्नॉलॉजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटर* ची वैशिष्ट्य खालील प्रमाणे सांगता येतील.

६.आज पर्यंत ची सर्व केंद्र शहरी भागातच झाली आहेत कोकणासारख्या ग्रामीण भागात असं सेंटर प्रथमच उभारले जात आहे.  *मेकॅनिकल, बायोटेक, एग्रीटेक, आणि आयटी इंडस्ट्री डेव्हलप व्हावी, हा या टेक्नॉलॉजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटर* चा प्रमुख उद्देश आहे. कोकणात बुद्धिमत्तेची कमी नाही. एकूण ‘भारतरत्न’पैकी सहा भारतरत्न कोकणातील आहेत. या बुद्धिमत्तेला योग्य पद्धतीने वाव देणारा हा उपक्रम आहे. प्रभावी कल्पनांसाठी किंवा ज्याला स्टार्टअप म्हटलं जातं अशा कंपन्यांसाठी सरकारी मदत ही केवळ *टेक्नाँलाँजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटर* मार्फतच दिली जाते. त्यामुळे अशा *टेक्नाँलाँजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटरची* कोकणाला नितांत आवश्यकता होती.

७.सुरुवातीच्या सीड फंडिंग नंतर एंजल इन्वेस्टर किंवा व्हेंचर कॅपिटलिस्ट मिळण्यासाठी हे एक महत्त्वाचे माध्यम किंवा व्यासपीठ ठरते. कोकणातील बेरोजगारीवर मात करताना इथल्या तरुण व युवा वर्गाच्या बुद्धिमत्तेला इथेच वाव मिळावा व त्यांचे स्वतःचे उद्योग येथेच उभारले जावेत ह्या साठी *टेक्नाँलाँजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटर* महत्त्वाची भूमिका पार पाडते.

८. या *टेक्नाँलाँजी बिझनेस इनक्युबेशन सेंटरच्या* माध्यमातून पारंपरिक चालत आलेल्या रोजगाराच्या पुढे जाऊन तंत्रज्ञानाच्या साथीने जिल्ह्याचा विकास पर्यायाने राज्याचा व देशाचा विकास गाठण्याचे उदिष्ट आहे.

९. आधुनिक युगात जागतिक स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी संशोधन क्षेत्रात इनोव्हेशनची संकल्पना राबवावी लागणार आहे. ईन्होवेशन, इनक्युबेशन व स्टार्टअप ही त्रिसूत्री आज जगभर राबविली जाते.त्यातूनच नवीन पेटंट्स,उद्योग निर्माण होत असतात. भारतात नाविन्यपूर्ण संशोधनाचं बीज रोवण्यासाठी अत्यंत अनुकूल वातावरण असल्यामुळे, देशातील तरूण संशोधकांना हेरून, त्यांच्यातील सृजन शक्तीबरोबर स्थावीभाव असलेल्या धाडसाची जोड दिल्यास त्यातून नाविन्यपूर्ण संकल्पना साकार होत असल्यामुळे या युवावर्गाला योग्य दिशा देण्याचे कार्य जनजागृतीतून करावे लागणार आहे.

चला तर मग, कामाला लागा..
आणि भविष्य घडवा..
स्वत:चं अन् जिल्ह्याचंही
नोकऱ्या मागू नका,
नोकऱ्या देणारे व्हा..!!

-नितीन साळुंखे
9321811091

#अधिक माहितीसाठी संपर्क साधा-
श्री. राजेन्द्र गांगण @ +91 90292 96912

चि. सौ. कां.

आंतरराष्ट्रीय महिला दिनानिमित्त..

चि. सौ. कां.

सध्या लग्नांचा सिझन चालू आहे..पत्रिका छापताना मुलासाठी केवळ ‘चिरंजीव’ आणि मुलीसाठी चिरंजीव ‘सौभाग्यकांक्षिणी’ असं लिहिलं जाताना आपण वाचलं असेल. हे असं लिहिणं प्रथेचा भाग म्हणून ते वाचून सोडूनही दिलं असेल. परंतू असा भेद का, हा प्रश्न कुणाला कधी पडतो असं मला वाटत नाही..चिरंजिवित्व आणि चिरतरुणत्व तर प्रत्येकालाच हवं असतं हे खरंच आहे. मग पत्रिकेत ते फक्त मुलालाच का आणि मुलीसाठी ‘सौभाग्यकांक्षिणी’ असा वेगऴा शब्दप्रयोग का, असा प्रश्न मला पडला..अर्थात माझ्याकडे भरपूर रिकामा वेळ असल्याने, हा वेळ घालवण्यासाठी असले काहीतरी प्रश्न मला पडत असतात..जगण्याच्या संघर्षात अशा प्रश्नांचा काहीच उपयोग नसतो हे मला कळतं, पण मला अश्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करुन पुढेही जाता येत नाही हे ही खरंय..

हल्ली सगळंच बदललं असलं तरी मराठी लग्नपत्रिकेवरच्या मुलीचा उल्लेख मात्र ‘चि.सौ.कां’ असाच केला जातो. असं का, या प्रशाचं उत्तर शोधायचं, तर आपल्या प्रचिन समाजातील समजुतींचा विचार करावा लागतो.

पुढे जाण्यापुर्वी ‘चि. सौ. कां’ या शब्दांतील प्रत्येकाचा शब्दश: अर्थ काय ते पाहावं लागतं. ‘चि.’ हा शाॅर्टफाॅर्म ‘चिरंजीव’ या शब्दाचा अाहे, ज्याचा अर्थ ‘मरण, अंत किंवा शेवट नसलेला/नसलेली’ असा होतो. आणि शेवटच्या ‘कां.’ या शब्दाचा फुसफाॅर्म ‘कांक्षिणी’ असा होतो, ज्याचा अर्थ ‘इच्छा बाळगणारी’ असा होतो. आता राहीला मधला शब्द, जो अत्यंत महत्वाचा आहे, तो म्हणजे ‘सौभाग्य’. ‘सौभाग्य’ या, विशेषत:य स्त्रीच्या संदर्भात वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाचा नेमका अर्थ लक्षात घेतल्यास, पत्रिकेतील ‘चि. सौ. कां’ या शब्दांचा अर्थ उलगडतो आणि तो मुलींसाठीच का वापरला जातो याचा अर्थही कळतो..

‘सौभाग्य’ हा शब्द ‘सु+भग’ या दोन शब्दांवरून तयार झाला आहे. यातील ‘सु’ हा शब्द चांगलं, उत्तम या अर्थाने आला आहे. आणि ‘भग’ हा शब्द? तर, ‘भग’ या शब्दाचे विविध अर्थ सापडतात. ‘भग’ म्हणजे सुख, वैभव, सुदैव इ. आणि या सगळ्यांसाठी आपण ‘भाग्य’ हा एकच शब्द वापरतो. ‘भाग्य’ हा शब्द ‘भग’या शब्दाचं एक रुप आहे. आपण सर्वच जण काही चांगलं घडलं, की ‘हे माझं सौभाग्य’ असं म्हणतो. मुलगी लग्न होऊन चांगल्या घरी गेली आणि ती सुखात नांदू लागली ती सौभाग्यशाली आहे असं म्हणतात, तसंच मुलाला चांगली बायको मिळाली तरी तोही सौभाग्यशाली आहे असंच म्हणतात. थोडक्यात भाग्य या अर्थाने वापरला जाणारा ‘भग’ हा शब्द स्त्री आणि पुरूष या दोघांसाठी एकाच अर्थाने वापरला जातो. याला इंग्रजीत ‘लक’ किंवा ‘फाॅर्च्यून’ असा प्रतिशब्द आहे.

‘भग’ या शब्दाचा दुसरा अर्थ मात्र फक्त मुली-स्त्रीयांसाठी वापरला जातो आणि या अर्थाचाच लग्न पत्रिकेतील ‘चि.सौ.कां.’शी जास्त नजिकचा संबंध आहे.

‘भग’ या शब्दाचा दुसरा अर्थ आहे ‘स्त्री जननेंद्रीय’ किंवा इंग्रजीत ‘Vagina’..! बहिणीसाठी किंवा इतर समवयस्क स्त्रीचा उल्लेख करताना वापरला जाणारा ‘भगिनी’ हा शब्दही याच ‘भग’चं एक रुप आहे. आता ‘सु-भग’ या अर्थाने लग्नपत्रिकेत येणारा ‘सौभाग्य’ या शब्दाचा अर्थ लाॅजिकने तुम्हालाही उलगडेल..

लग्नाला आपण काहीही नांव दिलं आणि त्यातून काहीही अर्थ काढला, तरी एक त्यातून एकच गोष्ट ध्वनित होते, ती म्हणजे त्यातून समाजाला मान्य असलेले ‘शरीरसंबंध’ प्रस्थापित होणे. पूर्वीच्या लग्नपत्रिकेत विवाह, लग्न असे गोड शब्द नसायचे, तर त्यासाठी ‘शरीरसंबंध’ असा रोकडा शब्द चक्क छापला जायचा हे अनेकांना माहित असेल. कारण लग्नामुळे होतात ते शरीरसंबंधच..!!

लग्नानंतर त्या लग्न झालेल्या मुला-मुलीत शरीर संबंध प्रस्थापित होतात, मग फक्त मुलीचाच उल्लेख ‘सौभाग्य कांक्षिणी’ असा का केला जातो याचा उलगडा करायचा, तर आपल्या समाजाच्या नियमांकडे आणि संकेतांकडे पाहावं लागतं. आपल्या समाजाने स्त्रीला विवाहापूर्वी आणि वैधव्यानंतर पुरुषसंबंध नाकारलेला आहे. मुलीचे शरीरसंबंध विधीवत लग्नानंतरच व्हावेत असा संकेत आहे. पुरुषावरही अशी बंधने असली, तरी ती पाळली जात नाहीत आणि जरी पुरुषांने अशी बंधने तोडली तरी त्याकडे गांभिर्याने पाहिलं जात नाही. ही सुट स्त्रीला नाही. ‘आपल्या लग्नानंतर आपल्याला आपल्या नवऱ्याकडून(च) अखंड शारीरिक सुख मिळो ही आकांक्षा बाळगणारी ती चिसौकां’..!

जे जननेंद्रीय नवऱ्याचं सुख मिळण्यास पात्र आहे ते ‘सुभग’ एवढाच याचा अर्थ नाही. तर हे सुख कशासाठी, तर त्यातून अपत्य प्राप्ती होवो हा त्यामागचा सर्वात महत्वाचा अर्थ आहे. वयात आलेली कोणतीही स्त्री, तिचा पुरुषाशी आलेल्या संबंधानंतर अपत्य प्रसवण्यास समर्थ असते. मात्र आपल्या समाजनियमांनुसार स्त्रीचे असे पुरुष संबंध -ते ही नवऱ्यासोबतचे आणि तत्पश्चातची अपत्य निर्मिती-ती ही नवऱ्याकडूनच, ही फक्त वैध मानली जाते. स्त्रीचे नवऱ्याव्यतिरिक्तच्या पुरुषांशी आलेले संबंध अनैतिक मानले जाता आणि त्यातून होणारी अपत्यप्राप्ती अनौरस. लग्नाचं प्रयोजन एवढ्यासाठीच. ‘लग्नानंतर स्त्रीची कुस सदैव हिरवी राहो’ किंवा ‘सदा सुहागन रहो’ किंवा ‘दुधो नहावो फुलो फलो’ किंवा ‘अष्टपुत्रा सौभाग्यवती भव’ हे आशीर्वाद किंवा शुभेच्छा म्हणजे स्त्रीला सतत अपत्यप्राप्ती होवो किंवा तिचं ‘भग’ सतत संततीक्षम राहो हिच इच्छा प्रदर्शित करत असतात..विधवा स्त्रीला किंवा लग्न न झालेल्या कुमारीकेला आपल्या समाजात मान नाही तो या ‘सु-भगा’मुळेच..! कारण अशा स्त्रीयांना पुरुषसुख आणि नंतरची अपत्यनिर्मिती नाकारली गेली आहे.

पतिसुख शेवटपर्यंत मिळो आणि तीचं ‘भग’ शेवटपर्यंत ‘सु’फल राहो अशी इच्छा बाळगणारी ती ‘सौभाग्यकांक्षिणी’. शेवटी लग्नाचा हेतूच स्त्री-पुरुषांच्या शारीरिक गरजांची पूर्ती व्हावी आणि त्यातून अपत्य निर्मिती व्हावी आणि समाजाता गाडा चालत राहावा हा आहे. जी विवाहित स्त्री अपत्य जन्माला घालते तिच्याकडे पाहाण्याची समाजाची दृष्टी कौतुकाची असते, तर जी स्त्री विवाहित असुनही अनेक कारणांमुळे अपत्य जन्माला घालू शकत नाही, तिच्याकडे हेटाळणीने पाह्यलं जात. कुमारी माता, बलात्कारामुळे मातृत्व आलेल्या मुली किंवा विधवेचं मातृत्व आजही तिरस्काराचं धनी होतं, मग त्यात त्यांची चुक असो वा नसो..!

लग्न जुळवताना आजही मोठ्या प्रमाणावर मुला-मुलिंच्या जन्मपत्रिका जुळवल्या जाता. दोघांच्या पत्रिकेतील गुण जुळत नसल्यास विवाह करु नये असा संकेत आहे. पत्रिकेतील गुणमेलन हा प्रकार, पत्रिकेतला मंगळ विचार आणि लग्नानंतर स्त्री धारण करत असलेले मंगळसूत्र या गोष्टी संपूर्णपणे स्त्रीच्या शरिरसंबंधांचा आणि त्यातून होऊ शकणाऱ्या अपत्य निर्मितीचाच विचार करतात..!!

अर्थात आता बदललेल्या परिस्थितीनुसार स्त्री-पुरुष संबंधात मोकळेपणा येत चालला आहे. शिक्षणामुळे, टेक्नीॅलाॅजीमुळे समाजाचे हे नियमही आता ढिले होत चाललेत. स्त्री-पुरष आता एकाच पातळीवर आल्यात जमा आहेत. स्त्रीला इच्छा असल्यास ती लग्नाशिवाय आणि पुरुषशिवायही अपत्य जन्माला घालू शकते किंवा आवडत्या पुरुषाबरोबर लग्न न करताही त्याच्यापासून अपत्य निर्मिती करु शकते. जुन्या काळातली नीना गुप्ता ह्या अभिनेतेत्रीने अशा संबंधातून मसाबा या मुलीला जन्म दिलाय. अर्थात तिने केलेलं धाडस त्याकाळाच्या खुप पुढे होतं पण आता तसं झाल्यास काही आश्चर्य वाटणार नाही.

वर केलेलं विवेचन आताच्या काळात लागू आहे की नाही याचा विचार करणं हा या लेखाचा उद्देश नाही, तर तो तेंव्हा का आला हे सांगणं हा मुळ उद्देश आहे. चुल सांभाळणं, नवऱ्याला सुखी ठेवणं आणि मुलांना जन्म देण येवढ्यातच स्त्रीचं भाग्य सामानवलेलं आाहे असं समजण्याच्या काळातला हा शब्द आहे. माझा हा लेख लग्नपत्रिकेतील ‘चिसौकां’ या त्रिअक्षरी शब्दाचं अस्तित्व तिथं का आलं, हे सांगणारा आहे आणि हा लेख त्या काळाच्या संदर्भातच वाचावा.

माझं वैयक्तिक मत असं, की आता बदलत्या काळानुसार विवाह पत्रिकेवर लग्नाळू मुलगा-मुलगी अशा दोघांसाठीह ‘चिरंजीव’ म्हणायला हरकत नाही. ‘सौभाग्यकाक्षिणी’ हा शब्द आपल्या त्यावेळच्या सामाजीक परिस्थितीचा निदर्शक आहे, त्याला आधुनिक काळात तसा काहीच अर्थ आता राहीलेला नाही. तरीही गतकाळाची आठवण म्हणून तो तसा राहायलाही हरकत नाही, कारण तो कालबाह्य झालेला असला तरी, तो केवळ एक शब्द नाही, तर आपल्या समृद्ध प्रथा-परंपरांचा गतकाळचा प्रतिनिधी आहे..

-@नितीन साळुंखे, मुंबई
9321811091

जन्मकुंडलीतील ‘मंगळ’दोष व नाहक अडलेली लग्न..!

जन्मकुंडलीतील ‘मंगळ’दोष व नाहक अडलेली लग्न..!

जन्मकुंडलीतील ‘मंगळ दोष’ अनेक गुणी मुला-मुलींच्या लग्नात आडवा येतो व अशा लग्नाळू मुला-मुलींचे लग्न काही ठोस कारण नसताना रखडते. मुळात हा खरोखरच एक अशुभ दोष असतो का, तर याचे माझे उत्तर नाही असेच आहे. आपल्या सर्वांच्याच पत्रिकेत इतर ग्रहांप्रमाणेच मंगळ हा ही एक ग्रह असतो. पण १,४,७,८ व १२ या स्थानात मंगळ असल्यास तो ‘मंगळ दोष’ मनाला जातो व तो हटकून लग्नाला आडवा येतो.

मंगळाच्या मुलाचे लग्न मंगळ असलेल्या मुलीशीच होणे आवश्यक मानले जाते. ते तसे झाले नाही तर त्यांच्या वैवाहिक जीवनात काहीतरी अशुभ घडते या श्रद्धेपायी – खरं तर अंधश्रद्धेपायी- अशा मुला-मुलींची, एकमेकांना सर्वार्थाने अनुरूप असूनही, लग्नं होत नाहीत किंवा घरातल्यांच्या रेट्यामुळे होऊ दिली जात नाहीत. यात अशिक्षितांपासून उच्च शिक्षितांपर्यंत व गरीबांपासून श्रीमंतांपर्यंत सर्वच प्रकारच्या माणसांचा समावेश आहे.

काय असतो हा मंगळ दोष, तो असुनही लग्न केल्याय काय परिणाम होतो किंवा कसे यावर आपण सुशिक्षित लोकांनी डोळसपणे विचार करण्याची वेळ आता आलीय..!

माझा अनुभव सांगतो की मंगळाची पत्रिका म्हणजे १,४,७,८ व १२ या स्थानात मंगळाचं अस्तीत्व असणा-या व्यक्ती, स्त्री किंवा पुरूष, आपल्या भावना वा वासनांच्या बाबतीत अतिशय तीव्र किंवा आग्रही असतात. यांना ‘पेशन्स’ नसतात आणि पेशन्स नसलेल्या कोणत्याही व्यक्तीच्या बाबतीत जे जे घडू शकते ते ते आणि तेवढेच मंगळ व्यक्तींच्या बाबतीत घडू शकते. यात मंगळाचा ग्रह म्हणून काहीही दोष नसतो.

मंगळ तशा अर्थाने बघायला गेलं तर एकप्रकारचा शुभ ग्रहच मानायला हवा. मंगळ म्हणजे अमाप उत्साह, जोश, ताकद..! मंगळ म्हणजे बाॅर्न लिडर..! मंगळाच प्रेमही धुसमुसळं असतं..! मंगळाला हळुवारपणा, चर्चा, लाडे-लाडे बोलणं वैगेरे हिन्दी सिनेमातल्या हिरोंप्रमाणे वागणं जमत नाही..!
मंगळ म्हणजे जातीवंत लढवय्या ! अन्यायाचा प्राणपणाने प्रतिकार..! न पटणारी गोष्ट कोणत्याही परिस्थितीत करणार नाहीत. एखादा गुंड मंगळाच्या प्रभावाखाली असू शकतो तसाच एखादा निष्णात सर्जनही..! मंगळाचे हे गुणधर्म आपल्या सर्वांच्याच कुंडलीत असतात पण ज्यांना मंगळ आहे असे म्हटले जाते त्या व्यक्तीत या क्वालिटी उठावदारपणे असतात एवढंच !

खरतर या विषयावर विस्तृतपणे लिहीण्यासारखं आहे पण इथे एवढच सांगू इच्छितो की जन्मपत्रीकेत असलेला मंगळदोष फारसा विचारात घेतला जाऊ नये. फक्त एवढंच लक्षात ठेवावं की, या ‘मंगळी’ व्यक्तींची वागण्याची त-हा खुप स्ट्रेट असते. ते नालायकाला थेट नालायकच म्हणणार, उगाच शब्दांचा घोळ घालत बसणार नाहीत. त्यांचं प्रेम आणि राग, दोनीही अतिशय तीव्र पण मनापासून असतं. त्यांना रोमॅंटीक होणं जमत नाही. ‘मंगळ्यां’चा हा स्वभाव नीट समजून घेतला तर या व्यक्ती पत्नी व नंतर कुटुंबीयांसाठी अतिशय प्रोटेक्टीव्ह ठरू शकतात.

‘मंगळ’वाल्या व्यक्तीला दुसरी ‘मंगळ’वालीच व्यक्ती समजून घेऊ शकते, या विचारातून मंगळयुक्त पत्रीकेची जुळणी मंगळयुक्त पत्रीकेशी करावी असा आग्रह धरला जातो. मंगळाचं धुसमुसळं रांगडं प्रेम, रोखठोक बोलण्याचा स्वभाव,गाडी ८०-१०० पेक्षा कमी वेगाने चालवणे गुन्हा आहे हा विश्वास, चर्चेने प्रश्न सुटू शकतो यावरचा प्रचंड अविश्वास, पटलेली गोष्ट कोणाचाही -अगदी स्वत:च्या जीवाचाही- मुलाहीजा न ठेवता करणे या गोष्टींमागील एक निरोगी व नि:स्वार्थी मन लक्षात घेतल्यास ‘मंगळ’ पत्रीकेएवढी लग्न करण्यास योग्य दुसरी पत्रीका नाही. हे विधान मी अतिशय जबाबदारीने करत आहे. मी नुसतं सांगत नाहीत तर ज्योतिषी या नात्याने मी जवळच्या नातेवाईकांची लग्न करण्यास पुर्ण जबाबदारीने अनुमती दिलेली आहे व अशा जोडप्यांचे संसार आजतागायत व्यवस्थीत चालू आहेत..!!

आता मंगळ व्यक्तीने मंगळ नसलेल्या व्यक्तीशी लग्न केल्यास काय अशुभ घडू शकतं? तर, मंगळाचा दे-धडक मेंढा स्वभाव न समजल्याने मग त्या नवविवाहतांमध्ये खटके उडू लागतात. वर म्टल्याप्रमाणे मंगळाचा शांतपणे चर्चा याप्रकारावर विश्वास नसल्याने हे गडी वा बाई थेट लढाईच्या मैदानात उतरतात. हे विवाह बंधन काही काळाने त्या दोघानाही नकोसं वाटू लागतं व शेवट त्यांनी विभक्त होण्यात होऊ शकतो.

या व्यक्तींचा जोडीदार त्याच्यासारखाच ‘मंगळ’ असेल तर दोघेही लढतात, भांडतात, प्रसंगी मारामारीही करतात व काही वेळाने तेवढं जोरात प्रेमातही येतात. मंगळ असलेल्या व्यक्तींनी बीन मंगळाच्या वा मंगळ नसलेल्यानी मंगळाच्या पत्रीकेशी लग्न करण्यास कोणतीही हरकत नाही मात्र मंगळाचा ‘लाल’ स्वभाव समजून घ्यावा..! तर मग हे लग्न काकणभर जास्तंच यशस्वी होऊ शकतं. अशा विवाहांमध्ये बीन मंगळाच्या व्यक्तीने थोडासा जास्त समजूतदारपणा दाखवणं गरजेचं असतं.

शेवटी लग्न म्हणजे काय तर दोन व्यक्तींनी एकमेकावा समजून घेत आयुष्याचा मार्ग काटणे. जोडीदारांतील बेटर अंडरस्टॅण्डींग प्रत्येक लग्न टिकण्यासाठी अत्यावश्यक असतो,

मंगळाला नाहक बदनाम करण्यात काही अर्थ नाही..नाहीतरी लग्न झाल्याची निशाणी म्हणून ‘मंगळयूत्र’ घालता ना, गणपतीचे ‘मंगल’ रूप प्रसन्न व्हावे म्हणून मंगळवारी आणि अंगारिकेला कडक उपवास करता, मग थेट ‘मंगळ’च गळ्यात घालून घेण्यास काय हरकत आहे..?

-नितीन साळुंखे
9321811091

चौपदरीकरणाच्या राजमार्ग –

आज दिनांक २६. ०२. २०२०.. रोजी  ‘दै. लोकमत’-सिंधुदुर्ग आवृत्तीत प्रसिद्ध झालेला माझा लेख –

चौपदरीकरणाच्या राजमार्ग –

“तुला समजलं का, त्या अमुक तमुकला एवढे पैसे मिळाले..!,”. मला काहीच बोध येईना. माझ्या चेहेऱ्यावरचं प्रश्नचिन्ह वाचून, माझा मित्र मला पुढे स्पष्टीकरण करायला लागला, ” अरे तो आपला हा आहे ना, त्याची खारेपाटणात हायवेच्या शेजारी मोठी जागा होती. जागा पडिकच होती, पण त्याची ती जागा बोंबे-गोवा रोडच्या रुंदीकरणात गेली आणि त्याचा मोबदला म्हणून त्याला भरपूर कोटी मिळाले” आता माझ्या लक्षात आलं. माझ्या मित्राच्या मित्राची हायवेच्या जागा गेली आणि त्याला भरपूर पैसे मिळाले. माझा मित्रही सिंधुदुर्गातील असल्याने, तो हे आनंदाने सांगत होता की असूयेने, हे माझा लक्षात येईना. असूया त्याच्या मित्राला भरपूर पैसे मिळाले याची नाही, तर आपल्या वाड वडिलांनी हायवेच्या शेजारी जागा का घेऊन ठेवली नाही, याची..! (खोटं कशाला सांगा, असं मलाही वाटलं)

अश्याच प्रकारचा संवाद पुढे आमच्या जिल्ह्यातील अनेकांच्या मुखातून अनेकांबद्दल ऐकायला मिळाला. एकंदरीत ह्याच सार एवढंच, मुंबई-गोवा महामार्गाच्या चौपदरीकरणाच्या माध्यमातून कोकणात (इथे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात) भरपूर पैसा आला. पण ह्या पैशांची गुंतवणूक त्या लोकांनी कशी आणि कुठे केली या बद्दल कुणाला माहिती नव्हती. तशी माहिती असण्याची काही गरजही नव्हती कारण तो संपूर्णपणे खाजगी मामला असतो. मी कोकणातला, म्हणजे माझ्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातला कायमचा रहिवासी नाही, त्या मुले तिथली लोक कितपत अर्थसाक्षर आहेत, ते मला माहित असण्याची शक्यता नाही. पण माझ्याही अंगात तेच कोकणी रक्त खेळात असल्याने, कोकणी जनता काटकसरीने वागणारी आहे, हे मात्र मी खात्रीने सांगू शकतो. पण, अशा प्रकारे अनपेक्षितपणे मिळालेल्या पैशांचं करायचं काय, हा प्रश्न तुलनेने कमी पैसा पाहिलेल्या माणसाच्या समोर उभा राहातोच. मग पैसे खर्च करण्याचे सोपे मार्ग सुचू लागतात. सोनं, गाड्या, नवनविन घरं, घराची पुनर्बांधणी आणि मुंबईसारखं इंटेरिअर यावर प्रचंड पैसा खर्च करण्याची इच्छा मूळ धरू लागते. हे सर्व झालं, की मग घरातल्या तरुणाला राजकारण खुणावू लागतं आणि सोन्याने लगडलेल्या एखादा भावी युवा नेत्याला नाक्या नाक्यावर (आपल्याच पैशानं) लागलेलं दिमाखदार बॅनर मनातल्या मनात दिसू लागतं. पैसे आला आहे म्हटल्यावर, चार खुशामतखोर टाळकी जवळ येतात आणि ‘सायबा’ला चढवून स्वतःच्या खाण्यापिण्याची सोया करून घेतात. युवा नेत्याचं स्वप्न बॅनरच्या रूपाने (फक्त)नाक्यानाक्यावर झळकू लागतं आणि मग एका वाटेने चालत आलेली लक्ष्मी,  दहा मार्गाने धावत कधी निघून जाते, हे लक्षातही येत नाही. ते लक्षात येईपर्यंत वेळ निघून गेलेली असते आणि युवा नेता पुन्हा कार्यक्रता बनून निवडणकांच्या मांडवात जेवणाच्या अपेक्षेने आशाळभूतपणे घुटमळताना दिसतो. हे कोकणात होऊ नये, अशी माझी इच्छा आहे. 

कोकणच्या शहाणपणावर माझा विश्वास आहे, पण तरीही सावध राहायला हवं. आलेला पैसा, गेल्या जमिनीतून आलेला आहे आणि तो आयुष्यभर पुरवायचा आहे, ह्या विचाराने वागायला हवं. योग्य त्या ठिकाणी गुंतवणूक करायला हवी, जेणेकरून त्या पैशातून नियमित उत्पन्न मिळत राहील मला हे सांगावंसं वाटतं, या मागे काही कारणही आहे. काही वर्षांपूर्वी ठाण्यानजिकच्या भिवंडीचं भाग्यही इसंच फळफळलं आणि तिथल्या लोकांच्या जमिनीला सोन्याचं मोल मिळालं. सुरुवातीच्या काळात तिथल्या लोकांनी मिळालेल्या पैशांतून पहिली आपली स्वप्न पूर्ण केली. स्त्री-पुरुष अशा दोघांनाही, शरीराच्या ज्या ज्या अवयवात सोनं अडकवता येईल, त्या त्या अवयवात सोनं अडकवून ते पिवळे धमक झाले. देशी-परदेशी गाड्या घेतल्या. साध लिटरभर  दुध आणायलाही परदेशी बनावटीची गाडी लागायची. पार्ट्या तर काय रोजच्याच होत्या. झालं, अनप्रोडक्टीव्ह गोष्टीवर पैसे खर्च झाला आणि पुन्हा आपल्याच विकलेल्या जमिनीवर उभ्या राहिलेल्या दुसऱ्याच्या कंपनीत नोकरी धरायची वेळ आली. कोकणात हे होता कामा नये. पुण्याजवळच्या मुळशी गावातही हेच घडलं. त्यावर आधारलेला ‘मुळशी पॅटर्न’ हा सिनेमा आपण आवडीने पाहीलाही असेल. त्यातून यथोचित बोधही घेतला असेल. कोकणात हे घडू नये. कोकणातली माणसं तशी शहाणी आहेत. पण पैसा भल्या भल्यां शहाण्यांना वेडं करतो, म्हणून सावध राहायला हवं.

कोकणाचं बलस्थान हे तेथील अनाघ्रात  निसर्ग आणि स्वच्छ समुद्रकिनारे आहेत. शहरात राहणाऱ्या माणसांना ह्याचाच भारी अप्रूप आहे. आजही रेल्वे तुडुंब भरून वाहताना आणि महामार्ग मृत्यूचा सापळा बनला असतानाही, पुण्य-मुंबईकडचे लोक ह्या निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद लुटायला जीव धोक्यात टाकून कोकणात येत असतात.  सटी-समाशी कधीतरीच गावी जाणारा पुणे-मुंबैकर कोकणी, आता जवळपास दर आठवड्याला किंवा जोडूनची सुट्टी असल्यास, कोकणच्या दिशेने प्रस्थान ठेवतो, तो ह्या निसर्गाच्या ओढीने. सुट्टी साली की  कोकणाकडे जाणारे चहूदिशाचे रस्ते वाहनांनी तुंबून गेले, ह्या बातम्या आता नेहेमीचेच झाल्या आहेत. मुंबई-गोवा हायवेच्या चौपदरीकरणानंतर ही वर्दळ अधिक वाढणार आहे. हिच संधी असणार आहे, पर्यटन वाढीची. कोकण म्हणजे निसर्गसौंदर्याची खान आहे, असं नुसतं म्हणून चालणार नाही, तर ह्या खाणीतली बहुमोल रान, म्हणजे निर्मल स्मुद्रकिनारे, गार्ड झाडीत, सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेली निवांत गावे, सह्याद्रीतील जैव विविधता, कोकणी खाद्य संस्कृती, लोककला इत्यादी, नजकतीने जगासमोर ठेवण्याची गरज आहे.  गुजरात सारख्या राज्याने अमिताभ बच्चनना घेऊन जगात वाळवंटही विकून दाखवलंय. आज ते वाळवंट पाहण्यासाठी, वाळवंटातच जन्मलेले, मोठे झालेले आणि आयुष्यभर वाळवंताशिवाय काही न पाहिलेले मध्यपूर्व देशातले लोकही मोठ्या प्रमाणावर येत असतात. मग कोकण तर मग कोकणचं अनाघ्रात गूढ निसर्ग सौंदर्य, स्वच्छ समुद्र किनारे, महाराजांचे गड किल्ले, लोकजीवन- लोककला- खाद्य जीवन, सह्याद्रीतील जैवविविधता, घनदाट जंगलं यांचा दृष्टीनुभव घेण्यासाठी जग आलं तर मला नवल वाटणार नाही. गरज आहे ती फक्त कल्पकता वापरण्याची. आपल्याकडे असलेल्या खुबाईंचा कल्पक्तेने वापर करून पर्यटन उद्योगासारखा उद्योग विकसित करायचा विचार कोकणी जनतेने करावा आणि ह्यासाठी सरकारी अवतारावर अजिबात अवलंबून राहू नये. अवतार ह्या कल्पनेने आपलं खूप नुकसान केलाय. कुणीतरी अवतार जन्म घेईल आणि आमचं भलं करेल, अश्या कथा पुराणात वाचायला छान वाटतात. प्रत्यक्षात मात्र आपल्या उद्धारासाठी आपल्यालाच अवतार घ्यावा लागतो, ही वास्तवता आहे. तर सरकारी मिथ्या वातारावर अवलंबून न राहता. कोकणातल्या छोट्या छोट्या गटांनी एकत्र येऊन, आपापल्या गावातील खुब्यांचं मार्केटिंग सुरु करावं. सोशल मीडियामुळे जगासमोर जण खूप सोपं झालाय, ह्याचा लाभ जरूर उठवावा. हे करताना आपापसातलं विविध पातळ्यांवरच राजकारण निक्षून बाजूला ठेवावं आणि पक्षीय राजकारणापासून तर अंतर राखूनच राहावं. 

जगभरची प्राचीन मानवी वस्ती ज्या प्रमाणे नद्यांच्या काठी फुलली, फळली आणि बहरली, त्याचप्रमाणे अर्वाचीन अथवा आधुनिक मानवी वस्ती रेल्वेमार्ग आणि रस्त्यांच्या काठाने फुलताना, फलटण आणि भरताना दिसते. रस्ते, महामार्ग, रेल्वेमार्ग ह्या आधुनिक काळातल्या नद्याच आहे. म्हणून तर त्यावरून वाहतूक होते व ते दुथडी भरून वाहताना दिसतात, असे शब्द प्रयोग जन्माला आले. कोकणातूनही येत्या काही काळात मुंबई-गोवा महामार्गाची ‘गंगा’ दुथडी भरून वाहू लागणार आहे. ही गंगा समृद्धी घेऊन येणार आहे. ह्या गंगेला प्रसन्न करून घेण्यासाठी पर्यटनासारखा दुसरा पवित्र व्यवसाय नाही. पवित्र ह्यासाठी की, अतिथीची सेवा करण्याचं भाग्य ह्या उद्योगात मिळत शिवाय सोबत हायवेच्या रूपाने आलेल्या गंगेची पूजा केल्याने, लक्ष्मीही प्रसन्न होते, हा दुसरा फायदा.  

लक्ष्मी प्रसन्न होते, ती पूजा करणार्यापेक्षा नम्रतेने वागणाऱ्या माणसांवर. ‘ह्यो काय माका शिकयतलो’ हे हा कोकणी बाणा थोडा दूर ठेवण्याची गरज आहे. कोकणी माणसे, इथल्या गावातील विविध देवळातील महादेवासारखी स्वयंभू आहेत, ह्याची मला कल्पना आहे. मोडेन पण वाकणार नाही, हा बाणा कोणत्याही स्वयंभू माणसांत असतोच. तसा तो कोकण्यांतही आहे. पर्यटनासारख्य किंवा कुठल्याही उद्योगात, एकदा नव्हे शंभर वेळा वाकावे लागते. हे देखील लक्षात ठेवणं गरजेचं आहे. बाहेरून इथे चार दिवसांसाठी आलेला पाहुणा, इथल्या निसर्गाचा, लोकजीवनाचा, खाद्यपदार्थांचा आस्वाद घ्यायला आलेला आहे, काही शिकवायला नाही. झालाच तर तो काहीतरी शिकवूनच जाणार आहे. त्यामुळे त्याच्याशी शक्य तेवढ्या नम्रपणे वागावं आणि त्याची होता होईल तेवढी मर्जी राखावी, हे मला आवर्जून सांगावस वाटत. ह्या बाबतीत मारवाड-गुजराती समजला आपला आदर्श मानावं.     मुंबई-गोवा महामार्गाची गंगा ज्याप्रमाणे कोकणात समृद्धी आणणारा आहे, त्याचप्रमाणे ती सोबत विकृतीही आणणारी आहे. नदीच्या प्रवाहासोबत जसा सुपीक गाळ येतो, तसाच दूरच्या गावातील केरकचराही येतो. ही विकृती मोठमोठ्या प्रकल्पांच्या आकर्षक स्वरुपात असेल. मोठमोठे प्रकल्प आणून, स्थानिकांच्या जमिनी घेऊन, कुटुंबातील कुणाला तरी नोकरी देण्यातं आमिष देणारांपासून कोकणवासियांनी कायम सावध राहायला हवं, कारण यापुढे तुमच्या जमिनींना सोन्याचा नव्हे, तर प्लॅटिनमचा भाव येणार आहे. मोठमोठे राक्षसी प्रकल्प आणू इच्छिणारांची वक्र दृष्टी, कोकणवासीयांच्या उन्नतीपेक्षा, जमिनींकडे असणायचीच शक्यता जास्त आहे. मोठ मोठे प्रकल्प आणण्याची स्वप्न दाखवून, प्रकल्पांना लागणाऱ्या जमिनी स्थानिकांकडून विकत घ्यायच्या आणि त्याच दाम दुपटीने प्रकल्पांना विकायच्या हे देशात सर्वंकडेच  झालंय, ते कोकणात घडणारच नाही, असं मुळीच समजू नका. स्वप्न दाखवणारांपासून सावधान राहायला हवं. आणि अशी स्वप्न दाखवणारे राजकीय नेते असतील, तर अधिकच सावध राहायला हवं. ह्या संदर्भातही मी पुन्हा भिवंडीचंच उदाहरण देईन. 

ठाण्यानजीकच्या भिवंडीच्या जमिनींना अचानक भाव आल्यानंतर, तिथल्या आदल्या पिढीने जमिनी फुंकून टाकल्या. आलेल्या पैश्यांवर मौजमजा कशी केली हे आपण ह्या लेखातल्या तिसऱ्या परीच्छेदात पाहिलं. पण पहिल्या पिढीकडून नकळत घडलेली तशी चूक, त्यांच्या दुसऱ्या पिढीने मात्र केली नाही. नवीन पिढी शहाणपणाने वागली. ह्या नवीन तरुण पिढीने आपल्या उरल्या सुरल्या जमिनी न विकता त्या विविध उद्योगांना भाड्याने दिल्या. काही जमीन मालकांनी आपल्या जमिनी भांडवल म्हणून नव्याने त्या भागात येऊ पाहणाऱ्या उद्योगातून गुंतवल्या, तर काहींनी स्वतःचे उद्योग सुरु केले. अशा प्रकारे हातची जमीन जाऊ न देता, आपल्या तहहयात उत्पन्नाची सोय केली. आज भिवंडी परिसरातील हि नवीन पिढी, हातच काहीही न गमावता, जुन्या पिढीसारखच सर्वप्रकारचा सुखोपभोग घेत आहे. हे शहाणपण कोकणातील तरुणांनी दाखवावं आणि दाखवतील असा माझा विश्वस आहे.  हायवेवरून धावत येणाऱ्या विकृतीला काही झालं तरी कोकणी माणसाने बळी पडू नये. देशाची लक्ष्मी असलेल्या मुंबईला घडवणारा कोकणी माणूसच होता, पण केवळ ह्याबाबतीत धोरणीपणाने न वागल्यामुळे आज मुंबईचा शिल्पकार असलेला मुंबईकर, मुंबईतून पार हद्दपार झालेला आहे. ते कोकणात होऊ नये अशी माझी अपेक्षा आहे. 

मुंबई गोवा महामार्गाचा रुंदीकरण, भविष्यात नव्याने होणार वैभववाडी-कोल्हापूर रेल्वेमार्ग, हे कोकणात होऊ घातलेल्या अर्थक्रांतीची चाहूल आहे. ह्या होऊ घातलेल्या अर्थक्रांतीला भानावर राहून सामोरं जायला हवं. क्रांती आपल्याच पिलांना खाते, हे वाचन खोटं ठरवण्याची जबाबदारी आता कोकणवासीयांची आहे. त्याचसोबत कोकणी जनतेला मार्गदर्शन करण्याची, तेथील जनतेला अर्थसाक्षर करण्याची जबाबदारी कोकणातील विविध संस्था, वर्तमानपत्र आणि राजकीय नेत्यांचीही आहे. ह्या सर्व घटकांनी आपापला स्वार्थ बाजूला ठेवून केवळ कोकणी जनतेच्या भल्याचा विचार करण्याची गरज आहे. 

-नितीन साळुंखे 

9321811091

26.02.2020