नशा है सब पे मगर, रंग नशे का है जुदा..!

“नशा है सब पे मगर,

रंग नशे का है जुदा..!”

गेले काही दिवस, लाॅक डाऊन-३ मधे दारू विकावी की न विकावी, याबद्दल चाललेला सरकारी गोंधळ आणि त्यानंतर ती विकावी असं ठरवल्यानंतर मद्यप्रेमींनी घातलेला गोंधळ हा आपल्या खास भारतीय स्वभावाला साजेसा होता. ह्या प्रकारावरून सोशल मिडीयात उधाणलेले विनोद आणि इलेक्ट्राॅनिक मिडीयाची, ‘मी नाही त्यातली, कडी लाव आतली’ पद्धतीची ट्रायल पाहून, हसावं की रडावं, हेच समजत नव्हतं.

त्यातही सोशल मिडीयात, स्वत:ला सार्वजनिक सुसंस्कृततेचे आपण स्वयंघोषित किंवा जन्मसिद्ध पाईक आहोत असं समजणाऱ्या आणि म्हणून इतरांना संस्कृती, परंपरा, चांगलं-वाईट शिकवून मार्गावर आणण्याचा आपल्याला(च) अधिकार आहे, अशा पद्धतीने नेहेमी टिचिंग मोडमधे( ह्या ‘टिचिंग’ मोडचं सक्रिय रुपांतर ‘लिंचिंग’ मोडमधेही होतं. दोन्ही शब्दांचे अर्थ भिन्न असले तरी, दोन्हींमधे ‘धडा शिकवणं’ गृहीत धरलेलं असतं.) असणाऱ्या एका वर्गाचा दारू विक्रीवर आणि पिणारांवर प्रचंड राग असल्याचं दिसून आलं. हा वर्ग दारुच कशाला, त्यांना न पटलेल्या, परंतु त्यांच्या व्यतिरिक्त इतर आवामला मनापासून पटत असलेल्या प्रत्येक गोष्टीला, समजाला किंवा श्रद्धेला वाईटच ठरवत असतो.

दारू चांगली की वाईट, ती कशी नुकसान करते, त्यांने माणसाचं चारित्र्य कसं बिघडवते, पिणारी माणसं कशी गुन्हेगारी प्रवृत्तीची असतात वैगेरे वैगेरे याची जेंव्हा फेसबुरी चर्चा सुरू झाली तेंव्हा मला जरा आश्चर्यच वाटलं..! मुळात दारू-सिगारेट-गुटखा-तंबाखू इत्यादी व्यसनांबाबत आपला सांस्कृतिक गोंधळच जास्त आहे. पुन्हा आपल्याकडे ह्या व्यसनं समजल्या गेलेल्या गोष्टींपेक्षा, ती करणाऱ्या माणसाला वाईट म्हणण्याची खोड जास्त असते. ही माणसं म्हणजे पार वाईट, समाजावर धब्बा असे शिक्के मारून आपण मोकळे होतो. याचा दुसरा अर्थ म्हणजे, अजिबात कोणतंही व्यसन नसलेली माणसं म्हणजे सज्जन किंवा समाजाचं भुषण, असा होतो. इथे मला प्रष्न पडतो की, सुपारीच्या खांडाचंही वसन नसलेल्या एखाद्या निर्व्यसनी, परंतु लांच खाणाऱ्या, आपल्या पद-पैसा-प्रतिष्ठेचा वापर, इतरांचा हक्क मारून केवळ आपण स्वत: आणि आपल्या बगलबच्च्यांचं भलं करु पाहाणाऱ्या, सत्तापदावर बसलेल्या निर्व्यसनी माणसाला काय म्हणावं, हा? हिटलरला बाई-बाटली कशाचंही व्यसन नव्हतं, म्हणून आपल्या भारतीय व्याख्येप्रमाणे तो चांगला, नितीवान माणूस ठरतो आणि दारू-सिगरेट व्यर्ज्य नसलेले पंडीत नेहेरू आपल्या दृष्टीने अनैतिक ठरतात. दारूची व ती सेवन करणारांची सांगड आपल्या भारतीय मानसिकतेने नैतिकतेशी घातलेली असल्याने, मी वर म्हणालो तो निर्माण झालेला सांस्कृतिक गोंधळ तो हाच..!

माणसाला व्यसन लागतं, ते तो त्या करत असलेल्या गोष्टींतील नशेच्या आहारी जातो तेंव्हा. मग ती नशा केवळ दारूचीच कशाला हवी? नशा अनेक चिजांची असू शकते. कुणाला सत्तेची नशा चढलेली असते, तर कुणाला संपतीची..! कुणाला प्रतिष्ठेची, तर कुणाला लोकप्रियतेची, तर आणखी कुणाला कशाची..! महानायक अमिताभ बच्चनच्या ‘शराबी’ ह्या चित्रपटातलं ‘ लोग कहते है, मै शराबी हूमं..’ हे सुप्रसिद्ध गाणं आठवतंय? ह्या गाण्यातील पुढचे बोल,

‘किसीपे हुस्न का गुरूर जवानी का नशा

किसीके दिल पे मोहब्बत की रवानी का नशा

किसीको देखे साँसों से उभरता है नशा

बिना पिये भी कहीं हद से गुज़रता है नशा’

हेच तर सांगातायत. ह्या बोलांतील हुस्न, मोहोब्बत इत्यादी शब्दांच्या जागी सत्ता, संपत्ती, पद, प्रतिष्ठा, पेहेचान, पहूॅंच आदी कोणतीही न पिता नशा चढू शकणारी गोष्ट ठेवून पाहा. अर्थ तोच, जो अट्टल दारूबाजांकडून आपण गृहीत धरत असतो..!!

ह्याच गाण्यात बच्चनजी विचारणा करतायत की,

“नशे मैं कौन नहीं हैं मुझे बताओ ज़रा

किसे है होश मेरे सामने तो लाओ ज़रा.”

आहे ना आपल्याला नेत्यांपासून भक्तांपर्यंत एकदम फिट्ट बसणारी गोष्ट. “नशा है सब पे मगर रंग नशे का है जुदा..!” अशी आपली परिस्थिती. आज आपल्यापैकी प्रत्येकजण वेगवेगळ्या नशेत झिंगत असताना, दारू मात्र फुकटची बदनाम केली जातेय..!

अती प्रमाणात केली जाणारी कोणतीही गोष्ट, मग ती दारूच कशाला हवी, दारूबरोबर म्हटली जाणारी दुवा आणि दवाही वाईटच. गेल्या काही वर्षांत आपण आपल्या देशांत अमर्याद सत्तेच्या नशेतून घेतले गेलेले काही नशेबाज निर्णय आणि त्यातून सर्वसामान्यांना झालेला मनस्ताप आपण अनुभवतोय. दारच्या नशेच्या व्यसनात वाताहात होत असेल(च) तर, निदान ती पिणाराची व तो पियक्कड ज्या कुटुंबाचा सदस्य असतो, तेवढ्यापुरतीच ती मर्यादीत असते. पण सत्ता, संपत्ती, पद, प्रतिष्ठा, लोकप्रियता, भक्ती अन्आता तर राष्ट्रवाद, धर्म आणि (आपापल्या)जातीभिमानाच्या नशा-व्यसनात अख्खा देश दोशोधडीला लागतो, हे सिद्धसत्य मात्र आपण सोयिस्कररित्या विसरतो..! ह्या नशा दारूपेक्षा कितीतरी पटीने विनाशक असतात.

मी दारूचं किंवा तत्सम कोणत्याही गोष्टींचं समर्थन करत नाहीय किंवा दारूबंदीसाठी प्रामाणिक प्रयत्न करणाऱ्या लोकांचा मला अवमानही करायचा नाही, तर नशा डोक्यात भिनवणारी कोणतीही गोष्टी वाईटच, हे सांगण्याचा प्रयत्न करतो आहे. सर्व काही तारतम्याने केलं, तर त्यात वाईट असं काहीच नसतं, असं मी समजतो. पण आपण फक्त दारुची(च) सांगड नैतिकतेशी घालून गोंधळ घालून ठेवला आहे. नैतिकतेचा संबंध विचारांशी, प्रामाण्कतेशी, अंतर्बाह्य शुचितेशी असायला हवा, केवळ दारूशी नाही.

मित्रो(😊), नशा डोक्यात असते, “नशा शराब मे होती तो, नाचती बोतल..’ हे लक्षात ठेवा. स्वत:च्या आणि इतरांच्याही डोक्यात जाणारी दारुचीच कशाला, तर कोणतीही नशा वाईटच..!

सबब, दारूला दोष देताना, “नशा है हम सब पे मगर, रंग नशे का है जुदा..!” हे लक्षात ठेवलेलं बरं..!!

-©️नितीन साळुंखे

9321811091

07.05.2020

मुंबई-माहीमच्या गादीवर आलेला दुसरा बिंब..

मुंबईतील ऐतिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा

लेखांक – ३१ वा

मुंबई-माहीमच्या गादीवर आलेला दुसरा बिंब..

मुंबईच्या माहिमला राजधानी करणाऱ्या मुंबईचा आद्य राजा प्रताप बिंबाने शके १०६२-१०६९ या कालावधीतला वाळकेश्वर ते दमण पर्यंतच्या राज्याचा राजा म्हणून ७ वर्ष राज्य केलं, तर मुंबई-माहीम ही राजधानी आणि वाळकेश्वर ते वसईपर्यंतच्या प्रदेशाचा राजा म्हणून राजा प्रताप बिंबाने ५ वर्ष राज्य केलं. ह्या प्रताप बिंबानंतर जवळपास १५५ वर्षाने दुसरा, वेगळ्याच घराण्याचा बिंब यादव माहिमच्या गादीवर आला. पहिला राजा प्रताप बिंब ते दुसरा राजा बिंबदेव यादव यांच्यात १५५ वर्षांचं अंतर होतं. ह्या १५५ वर्षात माहीमच्या राज्यात नांदलेल्या राजांची ही धावती कथा.

मुंबईच्या माहिमला राजधानी करणाऱ्या मुंबईचा मधे राजा प्रताप बिंब शके १०६९ निधन पावल्ा आणि त्याचा पुत्र मही बिंब माहीमच्या गादीवर आला. राजा मही बिंबाने या प्रदेशावर शके ११३४ पर्यंत, म्हणजे एकूण ६५ वर्ष राज्य केलं. या ६५ वर्षांच्या शेवटच्या कालावधीत, म्हणजे शके १११० मध्ये चौलच्या भोजराजाने महिकावतीचे राज्य जिंकण्याचा मोठा प्रयत्न केला. आताच्या कळव्यात मही बिंब आणि भोजराजाचे सैन्य एकमेंकांस भिडले. या युद्धात चौलचा भोजराजा मारला गेला. मही बिंबाचा जय झाला.

या युद्धात लढलेल्या आपल्या सरदारांना बक्षिस म्हणून राजा मही बिंबाने विविध पदव्या आणि मान-सन्मान प्रदान केले. कोणाला देसाईपद दिलं, तर कुणाला ठाकूरपद दिलं. कुणाला वाद्याचा मान दिला, तर कुणाला गळ्यातलं पदक दिलं. कुणाला सरदेशकी दिली, कुणाला वंशपरंपरेने राऊतपद दिलं. कांदीवलीच्या आपल्या निष्ठावानांना त्यांने वंशपरेचं चौगुलेपद दिलं. मही बिंबाने आपल्या सरदारांना अश्याप्रकारे वश करत आपलं राज्य एकूण ६५ वर्ष सांभाळलं.

शके ११३९ मध्ये मही बिंबाच्या निधनानंतर त्याचा पुत्र केशवदेव बिंब माहीमच्या गादीवर आला. केशवदेवाचे वय या वेळेस फक्त ५ वर्षांचे होते, म्हणून केशवदेवाची आई कामाई ही त्याच्यावतीने राज्यकारभार पाहू लागली. केशवदेवाच्या काज्य कारभाराला १२ वर्ष होताच, म्हणजे तो वयाचा १७ वर्षांचा होताच त्याने स्वत:ला ‘राज पितामह’ अशी पदवी धारण केली. त्याच्या भाटांनी केशवदेवाची महती सांगणारे पोवाडे रचून आजुबाजूच्या लहान-सहान संस्थानात जाऊन ते गाऊ लागले. केवळ १७ वर्षांच्या राजचे हे पोवाडे ऐकणं आजुबाजूच्या संस्थानांतील वयाने ज्येष्ठ राजांना अपमानास्पद वाटू लागलं.

त्यातच एक होता *चौलचा राजा भोजराजा. ह्याचा पराभव केशवदेवाचा बाप राजा मही बिंबाने केला होता, तो राग याच्या मनात होताच. त्याच मही बिंबाचा अवघा १७ वर्षांचा पोर स्वत:ला राज पितामह म्हणवून घेतंय हे ऐकल्यावर भोजराजा संतापाने पेटून उठला. त्याने केशवदेवास धडा शिकवायचं ठरवून तो आपलं सैन्य घेऊन महिकावतीच्या राज्यावर हल्ला करण्यास निघाला. ही बातमी मिळताच केशवदेवाने त्याचे देवनारचे वतनदार विनायक म्हात्रे यांना भोजराजाला थोपवून ठेवण्याचा हुकूम केला. कळव्यात पुन्हा एकदा भोजराजाचे सैन्य आणि केशवदेव बिंबाचे सैन्य एकमेंकास भिडले. देवनारकर विनायक म्हात्रे यांनी पराक्रमाची शर्थ करून भोजराजाचा पराभव केला. एवढ्यात भोजराजाच्या वतीने **म्हसगडचा संस्थानिक जसवंतदेव युद्धात उतरला, तर त्याच्वावर केशवदेव बिंबाचा एकसरचा म्हात्रे वतनदार धावून गेला. परंतू म्हात्र्यांना थांबवून सिंधे नामक सरदार म्हसगडच्या संस्थानिकाच्या अंगावर गेला व त्याचा पराभव केला. अशारितीने भोजराजाचा संपूर्ण पराभव झाला ते साल होते शके ११४६, म्हणजे इसवी सन १२२४. यावेळी महिकावतीचा राजा केशवदेव बिंब व चौलचा राजा भोजराजानधे तह झाला. पुढे शके ११५९ पर्यंत केशवदेवाने वाळकेश्वर ते वसईची खाडी या पट्ट्यात राज्य केले.

शके ११५९ मधे राजा केशवदेव मरण पावला. परंतू केशवदेवास पुत्र नसल्याने, राजाच्या सर्व अधिकाऱ्यांनी विचार विनिमय करून जनार्दन प्रधानास दत्तक घेऊन गादीवर बसण्याची विनंती केलीं. जनार्दन प्रधानास गादी सोपताना सर्व सरदारांनी, केशवदेवाने त्याच्या अधिकाऱ्यांना दिलेले सर्व अधिकार तसेच ठेवू, असं वचन घेतलं होतं. पुढची शके ११५९ ते ११६३ अशी चार वर्ष जनार्दन प्रधानाने राज्य केलं.

जनार्दन प्रधानाच्या राज्याभिषेकांस चार वर्ष होतात न होतात तोच # घणदिवेचा राजा नागरशा माहीमवर चालून आला. तो ज्या मार्गाने माहीमवर आदळला, तो मार्ग सोबतच्या नकाशात दाखवला आहे. ठाण्यास झालेल्या युद्धात नागरशाने जनार्दन प्रधानाचा पराभव केला. पराभुत जनार्दन प्रधानालाच नागरशाने आपला प्रधान नेमून नागरशा माहीमला राजधानीत राहू लागला. अशारितीने शके १०६२ साली चंपानेरच्या प्रताप बिंब राजघराण्याची सुरु झालेली, आधी दमण ते वाळकेश्वर (राजधानी केळवे माहीम) आणि नंतर वसई ते वाळकेश्वरवरील (राजधानी मुंबई-माहीम), सत्ता शके ११६३ साली संपुष्टात आली. मुंबई-माहीम येथे राजधानी स्थापन करणाऱ्या प्रताप बिंबाच्या घराण्याने मुंबईवर १०१ वर्ष राज्य केलं.

जनार्दन प्रधानाला हरवून मुंबईच्या गादीवर बसलेल्या घणदिव्याच्या नागरशाने पुढील ३० वर्षे या प्रदेशावर राज्य केले. राज्याचा कडकोट बंदोबस्त करावा म्हणून नागरशाने ठिकठिकाणी सैन्याचे तळ उभारले. ह्याच दरम्यान नागरशाला मुलगा झाला. राज्याला वारस मिळाला. ह्या मुलाचे नांव त्याने ‘त्रिपुरकुमर’ असं ठेवले. ह्या मुलाच्या जन्माबरोबरच नागराशाच्या राज्यात भाऊबंदकीची बीज रोवली गेली.

नागराशाला नानोजी, विकोजी, बाळकोजी असे तीन मेव्हणे होते. ह्या तिन्ही मेव्हण्यांनी नागरशाला उत्तर कोकणावर विजय मिळवण्यासाठी मदत केली होती. परिणामी त्यांना सत्तेत वाटा मिळावा अशी अपेक्षा होती. हे तीनही मेव्हणे महत्वाकांक्षी आणि सत्ताकांक्षी होते आणि म्हणून नागराशाला पुत्रप्राप्ती झाल्यावर ह्यांना आपल्या भवितव्याची चिंता वाटू लागली. जस जसा नागराशाचा पुत्र त्रिपुरकुमार मोठा होत होता, तस तसे हे तिघेहीजण अस्वस्थ होत होते. पुढे आपले महत्व कमी होणार हे जाणून, ह्या मेव्हाण्यानी आपली चाल खेळायला सुरुवात केली. त्यांनी नागराशाकडे ठाणे, मालाड आणि मरोळ ही गावे बक्षिस म्हणून मागितली, जेणेकरून त्यांना तिथे स्वतंत्रपणे राज्य करता यावे. नागराशाने अर्थातच ही मागणी नाकारली. ह्यावरून नाराज झालेल्या ह्या तिन्ही मेव्हण्यांनी देवगिरीच्या €रामदेवराव यादवाच्या कानावर आपले गाऱ्हाणे घातले व त्याच्याकडे आश्रय मागितला.

त्यावेळी, म्हणजे शके ११९३ मध्ये, रामदेवराव नुकताच सम्राट पदावर आरूढ झालेला होता. रामदेवराव हा काही पराक्रमी म्हणून प्रसिद्ध नव्हता. कथा, शास्त्र, चर्चा, परमार्थ यातच त्याचे जास्त लक्ष होतं. केवळ वंशपरांपरागत हक्काने तो गादीवर आला होता. असं असलं तरी तो एका मोठ्या राज्याचा अधिपती होता आणि म्हणून नागरशाच्या मेव्हण्यांनी त्याचा आधार घ्याचं ठरवलं. त्याने तिघांचे म्हणणे ऐकून घेतले आणि नागरशाला धडा शिकवून तुम्हाला न्याय मिळवून देतो, असं सांगितलं. रामदेवरायालाही ह्या युद्धाची स्वत:ला सिद्ध करण्यासाठी गरज होतीच. त्याने ही संधी ओळखून आपला प्रधान हेमाडपंडित याला तिघांबरोबर सैन्य देऊन नागराशाचे राज्य काबीज करण्यासाठी रवाना केले.

रामदेवारायाचे हे सैन्य कळवा येथे पोचले असता त्याची गाठ नागराशाचा मांडलिक चेंदणी येथील पाटलाशी पडली. कळव्यात धमासान युद्ध झाले आणि त्याची परिणीती रामदेवरायाच्या सैन्याचा पराभव होण्यात झाली. तो पर्यंत जवान झालेला नागर्शाचा पुत्र त्रिपुरकुमार सैन्य घेऊन चेंदणी पर्यंत पोचला होता. त्रिपुरकुमारने रामदेवरायाच्या सैन्याचा पाठलाग सुरु केला. हेमाडपंडीताचे सैन्य माहुली किल्ल्याच्या आश्रयास गेले असताना, त्रिपुरकुमारने तिथे पराक्रमाची शर्थ करून हेमाडपंडीताचा पराभव केला. नागरशाचे तिनही मेव्हणे पराभुत होऊन पळून गेले. रामदेवरायाच्या सैन्याने माघार घेतली आणि नागरशाचे महिकावतीचे राज्य सलामत राहीले.

नागरशाने केलेल्या रामदेवरायाच्या केलेल्या पराभवानंतर, नागरशाचे प्रस्थ वाढलं. खरं तर रामदेवराय फारसा शुर नसला तरी, सर्वच अर्थाने मोठ्या अशा दक्षिणेचा सम्राट. ह्या सम्राटाचा पराभव तुलनेनं लहान अशा नागरशाने करावा, ही गोष्ट रामदेवरायच्या जिव्हारी लागली होती आणि ह्या पराभवाचा बदला घेण्याची एक योजना रामदेवरायाच्या मनात शिजत होती. ही महत्वाकांक्षी योजना अंमलात आणण्यासाठी रामदेवरायाने अजिबात घाई केली नाही. पहिली आपल्या राज्याला बळकट करण्याचे उद्दीष्ट ठेवून त्यावर कार्यवाही केली. इतर बारीक-सारीक अडचणी सोडवल्या. ह्यात जवळपास १२-१५ वर्षांचा कालावधी निघून गेला होता.

आता आपल्या योजना अंमलात आणायची वेळ आली असं रामदेवरावाला वाटलं आणि तो तयारीला लागला. त्याला असलेल्या शंकरदेव, केशवदेव, बिंबदेव आणि प्रतापशा अशा ४ पुत्रांपैकी थोरला पुत्र शंकरदेव यास स्व-रक्षणार्थ स्वतःजवळ ठेवून घेतलं. केशवदेवास देवगिरी दिली, बिंबदेवास उदगीर प्रांत दिला, तर प्रतापशाला अलंदापूर-पाटण दिले आणि स्वत: कधी देवगिरीस, तर कधी पैठणला जाऊन येऊन राहू लागला. रामदेवराय आपल्या पद्धतीने सर्व तयारी करत असला तरी, मुळातच त्याच्या शौर्याचा अभाव होता. हे त्याचे शत्रु सोडाच, स्वकीय आणि मांडलिकही जाणून होते व त्याची परिणिती त्याचे राज्य वरवर शक्तीशाली दिसत असले तरी आतून पोखरलेलंच होतं राज्या कुणी कुणाला जुमानेसं झालं होतं. विविध ठिकाणच्या मांडलिकांनी स्वत:चं राज्य असल्यासारखं वागायला सुरुवात केली होती. नेमकं हेच हेरून रामदेवरावाने मुंबईच्या नागरशावर स्वारी करण्यापूर्वीच शके १२१० मधे गुजरातमार्गे अल्लाऊद्दीन खिलजीने देवगिरीवर स्वारी केली. या स्वारीत अल्लाऊद्दीन खिलजीने रामदेवरावाचा पराभव केला, परंतू त्याचं राज्य न बळकावताच तो आल्या वाटेने परत निघुनही गेला.

देवगिरीतही काही घटना घडत होत्या. देवगिरीला असलेला रामदेवरावाचा पुत्र केशवदेव मरण पावून त्याचा मुलगा रामदेवराव (दुसरा) गादीवर आला होता. प्रतापशा नांवाचा दुसरा पुत्र आलंदपूर-पाटण येथेच होता. ##राजा रामदेवराव यादव व त्याचा मोठा पुत्र शंकरदेव बहुदा मरण पावले असावेत.

रामदेवरावाचा चौथा पुत्र बिंबदेव यादव मात्र नागरशाने शके ११९४-९५ मधे केलेल्या पराभवाचं उट्टं काढण्याच्या प्रयत्नात होता. त्या दृष्टीने त्याचे प्रयत्न सुरु असतानाच, शके १२१० मधे अल्लाऊद्दीन खिलजी देवगिरीवर आदळला आणि बिंबदेवाने खिलजीवर त्याच्या पिछाडीवरून हल्ला करण्याचे योजून त्या मार्गे कूच केले. परंतू अल्लाउद्दीन त्या पूर्वीच परत गेला होता. अल्लाऊद्दीन पुन्हा शके १२१६ पुन्हा देवगिरीवर चाल करून आला, तोवर बिंबदेव महिकावतीच्या दिशेने निघाला होता.

बिंबदेवाने आपला मोर्चा महिकावतीच्या नागरशाच्या दिशेने वळवला त्या वेळी नागरशाचा मुलगा त्रिपुरकुमार गादीवर आला होता. त्या परिसरातल्या इतर संस्थानिकांपेक्षा त्रिपुरकुमारची शक्ती बरीच मोठी असली तरी, बिंबदेव यादवाचे सामर्थ्य त्याहून मोठं होतं. बिंबदेव यादव त्रिपुरकुमारच्या राज्यात प्रतापपुरापर्यंत, म्हणजे मरोळपर्यंत विनासायास आला. पुढे बिंबदेव यादवाचे सामर्थ्य पाहून त्रिपुरकुमाराने आपले राज्य बिंबदेव यादवाच्या सुपुर्द केलं आणि तो त्याचे मुख्य गांव चौलच्या दिशेने निघून गेला. ह्या दोघांच्यात कोणतीही लढाई झाल्याचा वृत्तांत बखरीत नाही. अशा तऱ्हेने बिंबदेव यादवाच्या हातात महिकावतीचं राज्य आलं. बिंबदेव यादव मुंबईचा राजा झाला.

शके १२१६ मध्ये, म्हणजे इसवी सन १२९४ मध्ये मुंबई-माहीमला राजधानी स्थापन करणारा बिंबदेव यादव हा दुसरा बिंबराजा. पहिल्याचं आडनांव बिंब, तर दुसऱ्याचं स्वत:चं नांव बिंब. पहिला बिंब, प्रताप बिंब इसवी सन ११४० मधे आला, तर हा दुसरा बिंब १२९४ मधे. दोन बिंबांच्या दरम्यान १५५ वर्षांचं अंतर आहे. प्रताप बिंबाच्या ताब्यात वाळकेश्वर ते वसईची खाडीपर्यंतचाच प्रदेश होता, तर बिंब यादवाने संजाणपर्यंतचा प्रदेश आपल्या ताब्या घेतला होता.केवळ नांवातल्या सारखेपणामुळे ह्या दोन बिंबांच्या संबंधीत घटनांमधे गोंधळ उडताना दिसतो. गंम्मत म्हणजे दोन्ही बिंबांचा राज्य करण्याचा कालावधी ९ वर्ष एवढाच असल्याने, हा गोंधळ आणखी होतो. हा गोंधळ कमी व्हावा म्हणून ह्या लेखाचं प्रयोजन.

-@नितीन साळुंखे

9321811091

टिपा-

1. या लेखासाठी श्री. वि. का. राजवाडे आणि श्री. अशोक सावे ह्यांनी स्वतंत्रपणे लिहिलेल्या, परंतु ‘‘महिकावतीची बखर’ ह्याच नांवाच्या दोन वेगवेगळ्या पुस्तकाचा आधार घेतला आहे.

2. मुंबई-माहिमला राजधानी करुन राज्य करणारे दोन बिंब कोण आणि ते कधी होऊन गेले, हे दाखवणं येवढाच मर्यादित हेतू ह्या आणि ह्या पूर्वीच्या लेखाचा आहे. ह्या दोन्ही बिंबासमवेत मुंबईत वसण्यासाठी आलेल्या कुळांचा उल्लेख इथे केवळ संदर्भासाठा आहे.

3. 3. दोन घटनांमधला काळ आणि प्रसंग काही ठिकाणी बखरीत स्पष्टपणे दिलेला नसल्याने, मी तो तर्काने, परंतू प्रसंगाला साजेल असा रंगवला आहे. मी हौशी अभ्यासक आहे, तज्ञ नव्हे ही बाब इथे आवर्जून लक्षात ठेवावी.

4. * चंपावती- चौलचंच एक नांव. बखरीत सर्वत्र चंपावती किंवा धारचंपावती असा उल्लेख आहे. केशवदेवावर आलेला हा भोजराजा(दुसरा) असावा. कारण पहिल्या भोजाला केशवदेवाचा बाप, राजा मही बिंबाने मारलं होतं.

5. ** म्हसगड-हे ठिकाण नक्की कुठेहे सांगता येणार नाही, मात्र मुरबाड नजिकचं सध्याचं ‘म्हसे’ या गांवापाशी ते कुठेतरी असावं, असं या क्षेत्रातल्या काही जाणकारांशी बोललो असता समजलं.

6. € रामदेवराव किंवा बिंबदेव यादव यांच्या आडनांवाचा बखरीत काही ठिकाणी ‘जाधव’ असाही उल्लेख केलेला आहे.

7. # घणदिवे हे गुजरातमधिल चिखली गांवाजवळ आहे. सोबतच्या नकाशात हे गांव पाहाता येईल.

8. ## राजा रामदेवराव यादव व त्याचा मोठा पुत्र शंकरदेव बहुदा मरण पावले असावेत, असं मी तर्काने म्हटलेलं आहे, कारण त्यांचा कुठलाही उल्लेख नंतर बखरीत सापडत नाही.

9. इसवी सन ११४० मधे आलेल्या प्रताप बिंबासोबत सोमवंशी-सूर्यवंशी-शेषवंशी कुळे मुंबईतल्या वास्तव्यासाठी आली, तर इसवी सन १२९४ मधे आलेल्या बिंब यादवासोबत जे ५४ सोमवंशी-सूर्यवंशी-शेषवंशी सरदार मुंबईत आले, ते सर्वच्या सर्व एकजात पाठारे प्रभू होते. पाठारे प्रभुंचं मुंबईत झालेलं हे पहिलं आगमन.

10. ‘शके’वरून इसवी सन काढताना ‘शके’त ७८ मिळवावेत. उदा शके १०६२+७८= इसवी सन ११४०.

11. केळवे-माहिम म्हणजे ‘महिकावती’ आणि मुंबई-माहिम म्हणजे ‘बिंबस्थान’. वाळकेश्वर ते दमण पर्यंतच्या राज्याचा उल्लेख महिकावती असा केलेला आहे.

-©️नितीन साळुंखे

9321811091

मुंबईचा आद्य राजा बिंब..

मुंबईतील ऐतिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा
लेखांक – ३० वा

मुंबईचा आद्य राजा बिंब..

ज्यांना मुंबईच्या इतिहासाबद्दल जाणून घ्यायची इच्छा असते किंवा ज्यांना मुंबईच्या इतिहासाचा अभ्यास करायचा असतो, त्यांना मुंबईवर लिहिल्या गेलेल्या विविध पुस्तकांचं वाचन करताना, मुंबईचा ‘राजा बिंब’ भेटतोच भेटतो. मुंबईतील माहीम येथे आपली राजधानी स्थापन करणारा हा पहिला राजा. परंतु या बिंबाच्या नावाचा आणि तो कधी होऊन गेला, याबद्दल खूप गोंधळ आहे. बिंब राजाचा उल्लेख बऱ्याचदा ‘बिंबराजा’, ‘भिम’, ‘भिमराजा’ असा वेगवेगळ्या पद्धतीने येतो आणि मनात अगोदरच झालेला गोंधळ आणखी वाढतो.

बिंब राजाचे नांव आणि त्याच्या कारकीर्दीचा समय यावर माझ्या वाचनात आलेली ‘महिकावातीची बखर’ उत्तम प्रकाश पाडते. इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांनी विश्लेषण केलेली ही ‘महिकावतीची बखर’, ‘बिंब राजा’ अगदी स्पष्ट करून सांगते. वि. का.. राजवाडेंनी या बखरीतल्या नावांच्या आणि बिंब राजा आणि संबंधितांच्या होऊन गेलेल्या काळाच्या स्पष्टतेसाठी तर बखरीवर प्रचंड मेहेनत घेतलेली पुस्तकाच्या पानापानावर दिसून येते. इतिहासाचार्यांचा या क्षेत्रातील आदरयुक्त दबदबा पाहाता, त्यांनी या पुस्तकात नोंदलेल्या निरीक्षणाबद्दल माझ्या मनात तरी कोणतीही शंका नाही. माझ्या माहिती प्रमाणे त्याकाळची माहिती देणारा हा एकमेव दस्तऐवज आज उपलब्ध असल्याचं समजतं.

बखरीत नोंदल्याप्रमाणे मुंबईवर वेगवेगळ्या कालावधीत एकूण दोन वेगवेगळ्या बिंबानी राज्य केलं. माहीम मुंबई येथे राजधानी स्थापन करणारा पहिला राजा होता राजा ‘प्रताप बिंब’ आणि याच्या नंतर जवळपास १५५ वर्षांनी आलेला ‘बिंब यादव’..! या दोन राजांच्या नांवात असलेल्या साधर्म्यामुळे, माहीम येथे राजधानी स्थापन करणारा हा बिंब नेमका कोण आणि ते होऊन गेलेल्या काळात जवळपास १५५ वर्षांचं अंतर असल्याने, त्यातील नेमका कुठला बिंब कधी होऊन गेला यातही विविध लेखकांत मतभेद आढळून येतात. महिकावतीची बखर’ मात्र हे दोन्ही बिंब, पहिला बिंब आणि त्यानंतर १५५वर्षांनी आलेला दुसरा बिंब व त्या दोघांच्या दरम्यान होऊन गेलेले अन्य राजे यांचा पट अगदी व्यवस्थित उलगडून दाखवते.

मुंबईचा आद्य राजा प्रताप बिंब –

मुंबईतील माहिम या ठिकाणी राजधानी स्थापन करणारा पहिला बिंब म्हणजे प्रताप बिंब राजा. ‘प्रताप’ हे त्याचं नांव आणि ‘बिंब’ हे आडनांव. हा गुजरातेतल्या अनहिलवाडच्या चालुक्याचा मंडलिक असलेल्या चांपानेरचा राजा गोवर्धन बिम्बाचा भाऊ. शके १०६०, म्हणजे इसवी सन ११३८ मध्ये गोवर्धन बिम्बाने आपला भाऊ प्रताप बिंबाला उत्तर कोकणवर स्वारी करण्याचे आदेश दिले. उत्तर कोकण म्हणजे साधारणत: गुजरातेतल्या दमण पासून ते मुंबईच्या मलबार हिलपर्यंतचा प्रदेश. आपल्या भावाची आज्ञा शिरसावंद्या मानून हा प्रताप बिंब जानेवारी सन ११३८ ला उत्तर कोकण प्रान्त सर करण्यास गुजरातेतून निघाला.

राजकीय व्युह रचनेचा भाग म्हणून प्रताप बिंब थेट उत्तर कोकणावर चालून न येता प्रथम पैठणला गेला. पैठणला त्या काळी राज्य करणारा भौम आडनांवाचा संस्थानिक होता, तो या प्रताप बिम्बाच्या नातेवांईकांपैकी होता. किंबहूना प्रताप बिम्बाचं ‘बिंब’ हे आडनांव देखील ‘भौम’ या आडनांवाचा अपभ्रंश आहे, असं राजवाडे म्हणतात. या भौमाकडे प्रताप बिंब तब्बल दोन वर्ष राहीला. ही दोन वर्ष प्रताप बिम्बाने चढाईसाठी लागणारं द्रव्य आणि साधन-सामग्रीचीजमवा-जमाविसाठी घालवली. सर्व तयारी पूर्ण होताच, इसवी सन ११४० मध्ये प्रताप बिंब त्याचा प्रधान बाळकृष्णराव सोमवंशी, एक ब्राह्मण पुरोहित हेमाडपंत आणि सात मराठा (सोमवंशी-सूर्यवंशी मराठा) सरदाराना घेऊन उत्तर कोकणच्या मोहिमेची सुरुवात दमणवर स्वारी करून करायची ठरवलं.

त्याच वर्षी, शके १०६२, म्हणजे इसवी सन ११४० मध्ये प्रताप बिंब दमणमध्ये दाखल झाला. कोकणावर त्याकाळी राज्य असणाऱ्या शिलाहारांचा मांडलिक असलेला दमणचा दुर्बळ राजा काळोजी सिरन्या प्रताप बिंबला शरण आला. विनासायास दमण हाती आल्यावर प्रताप बिंब आणखी दक्षिणेकडचा प्रदेश सर करण्यास निघाला. चिंचणी-तारापूर, पालघर, केळवे-माहिम, वसई पर्यंतचा प्रदेश प्रताप बिंबाने वेगाने काबिज केला. दमण ते वसईच्या खाडीच्या उत्तर किनाऱ्यापर्यंतचा प्रदेश आता प्रताप बिंबाच्या अधिपत्याखाली आला.

दमण नंतर केळवे-माहिमचा राजा विनाजी घोडेलही प्रताप बिंबास शरण आला. दमण ते पालघर-वसईपर्यंतचा हा प्रदेश सुंदर असला तरी, या प्रदेशावर राज्य करणाऱ्या शिलाहारांचा हा पडता काळ होता आणि या प्रदेशातूल त्यांच्या मांडलिक राजांवर शिलाहारांचा कोणताही वचक नसल्याने, या मांडलिकांचा निरंकूश राज्य कारभार चालल्याने, हा सर्व प्रदेश वैराण आणि उध्वस्त झालेला होता. मुळातच सुंदर असलेल्या या प्रदेशात आपल्या मुळ प्रदेशातून लोक आणून त्यांना इथे वसवण्याच प्रताप बिंबाने ठरवलं आणि त्याने आपला पुत्र मही बिंब यास चंपानेर-गुजरातहून वसाहत करण्यासाठी लोक आणण्यास सांगीतलं. मही बिंब गुजरातेहून सोमवंशी, सूर्यवंशी आणि शेषवंशी असे सर्व मिळून ६६ कुळे घेऊन निघाला. मही बिंबाने पैठणहून काही ब्राह्मणांनाही बोलावलं. दमण-माहिमची व्यवस्था लावण्यासाठी प्रताप बिंब स्वत: केळवे- माहिम येथे राहीला. केळवे-माहिमला त्साने राजधानी स्थापण्याचा निर्णय घेतला आणि त्याचा एक अधिकारी हरबाजी कुळकरणी याला दमणची व्यवस्था पाहाण्यासाठी धाडून दिलं. एवढं झाल्यावर प्रताप बिंबाने त्याचा प्रधान बाळकृष्णराव सोमवंशी यास इसवी सन ११४२ मधे पुढच्या मोहिमेस, म्हणजे वालुकेश्वरापर्यंतचा प्रदेश सर करण्यास जाण्याची आज्ञा केली.

पुढच्या महिनाभरात बाळकृष्णराव सोमवंशी यांने वाळकेश्वरपर्यंतचा प्रदेश आपल्या अंमलाखाली आणला. वाळकेश्वाराच्या टेकडीवर, म्हणजे मलबार हिलवर जिथे आज राजभावन आहे तिथे, बाळकृष्णरावाने आपल्या सैन्याचा तळ ठेवला. वाळकेश्वराचं आणि तिथल्या मारुतरायाचं दर्शन घेतलं. माझ्या मते हा मारुती* म्हणजे सोबतच्या चित्रातला असावा. काही दिवस वाळकेश्वराला मुक्काम झाल्यावर त्यांने प्रताप बिंबाला वाळकेश्वरी येऊन आपला प्रदेश पाहाण्याची व तिथे वसाहत करण्याची विनंती केली.

एवढ्यात मही बिंब केळवे-माहिमात याऊन ठेपला होता. मही बिंबासोबत वसाहत करण्यासाठी आलेल्या कुळांची व्यवस्था केळवे-माहिम, पालघर परिसरात लावून, प्रताप बिंबाने मही बिंब आणि त्याने सोबत आलेल्या सोमवंशी क्षत्रिय मराठा-सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा आणि शेषवंशीय क्षत्रिय मराठा कुळांपैकी काही कुळं व पैठणहून आणलेले काही ब्राह्मण सोबत घेतले आणि तो वाळकेश्वराकडे निघाला. पुढच्या काही दिवसांत प्रताप बिंबाचा लवाजमा वाळकेश्वरी पोचला. तिथे काही दिवस राहून प्रताप बिंबाने वाळकेश्वराच्या साक्षीने स्वत:स राज्याभिषेक करवून घेतला व तो दमण ते वाळकेश्वरापर्यंतच्या जवळपास ८४ मैल, म्हणजे १३५ किलो मिटर (आजच्या काळात हे अंतर ११५ किमि. भरतं) पसरलेल्या राज्याचा राजा म्हणून घोषित झाला. अगोदरच मुक्रर केल्याप्रमाणे या नविन राज्याची राजधानी म्हणून केळवे-माहिम ठरली. इथे त्याने बक्षिस म्हणून पैठणहून राज्याभिषेकासाठी आलेल्या माध्यंदिन ब्राह्मणांना काही जहागिरींचं वाटप केलं. पैकी गंगाधर नाईक सांवखेडकर यांना पसपवली, म्हणजे आताच्या पवंई नजिकचं पासपोली गांव इनाम दिलं, तर विश्वनाथपंत कांबळे (होय, कांबळेच..!) यांस गोरेगांव नजिकचं पहाडी गांव वंशपरंपरागत जहागिरी म्हणून दिलं. वाळकेश्वरास बसून त्याने वाळकेश्वरापासून एवढ्या लांबच्या गांवांचं वाटप का केलं, हे समजण्यास काही मार्ग नाही.

वाळकेश्वरी काही दिवस मुक्काम करुन राजा प्रताप बिंब पुन्हा केळवे-माहिमला येण्यास निघाला. वाळकेश्वराहून परत येताना राजा प्रताप बिंबाचा पहिला मुक्काम ‘वहिनळे-रांजणफर’ या गांवांत पडला. ही गांवं आताच्या मुंबंईच्या नकाशावर नक्की कुठली, ते सापडणं अवघड आहे, तरी ही गांवं वांद्रे-खार परिसरातली असावीत असं वाटतं. कारणं वांद्रे येथील मेहेबूब स्टुडीयोच्या नजीक एक ‘रनवर’ किंवा ‘रानवर’ नांवाचे गाव अजूनही आहे. आणखी एक ‘राजान’ नांवाचं गांव त्याच परिसरात आहे. ह्या दोन गांवांपैकी कुठलं तरी गांव पूर्वीचं रांजणफर असावं आणि ‘वहिनळे’चंच पुढे ‘वांद्रे’ झालं असावं की काय, अशी दाट शंका मला येते. असो. या मुक्कामात राजा प्रताप बिंबाने आणखी काही जहागिरींचं वाटप केलं. मरोळची जहागिरी रखमाजीराव सोमवंशी यांना तर मालाडची जहागिरी गंगाधररावांना दिली व त्यांच्या त्यांच्या वतनात त्यांना वसाहती करण्याचे हुकून दिले व राजा पुढच्या प्रवासासाठी निघाला.

राजा प्रताप बिंबाने त्याचा पुढचा मुक्काम नीट कळत नाही, पण तो जोगेश्वरी किंवा कान्हेरीच्या गुंफात केला असावा. या मुक्कामात त्याने मुंबई-माहिम आणि वरळीची जहागिरी गंभिरराव सूर्यवंशी यांना दिली. दमणच्या हरबाजी कुळकर्ण्यांना मालाडपासून घोडबंदरपर्यंतचा परिसर वतनात दिला आणि पुत्र मही बिॅबाला त्याने कल्याणची भुमी सर करण्यास पाठवलं..

राजा प्रताप बिंब वाळकेश्वराला स्वत:ला राज्याभिषेक करायला केळवे-माहिमहून (महिकावती) निघाला, तो जिंकलेल्या सर्व प्रदेशाची घडी बसवत बसवत परतीच्या प्रवासाला निघाला, त्यास साधारणत: वर्षभराचा अवधी लागला असावा, असं बखरीत दिलेल्या काळावरून लक्षात येतं.

राजा प्रताप बिंबाची वर्षभराची मोहिम वसईच्या खाडीच्या दक्षिणेकडे सुरू असताना, त्याच्या महिकावतीच्या राज्यात, म्हणजे केळवे-माहिम परिसरात वेगळ्याच घटना घडत होत्या. बिंब राजा, राजपुत्र व बहुतेक सर्व महत्वाच्या सरदारांची त्या परिसरातली अनुपस्थिती पाहून, शिलाहारांनी राजा प्रताप बिंबाच्या वसई ते दमण परिसरावर हल्ला करुन राजधानी महिकावती, म्हणजे केळवे-माहिम आपल्या ताब्यात घेतली आणि राजा प्रताप बिंबाला वसईच्या खाडीच्या दक्षिणेस वाळकेश्वरापर्यंतच्या प्रदेशात कोंडून टाकलं.

प्रताप बिंबाने आपली राजधानी केळवे-माहिम शिलाहारांच्या ताब्यात गेल्याचे वर्तमान समजल्यानंतर, पुन्हा आपल्या ताब्यात घेण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले असावेत. त्यासाठी त्याने याच्या सैन्याचं आणि स्वत:च्या मुक्कामाचं स्थान म्हणून मुंबई-माहिम ठरवलं असावं. पुढचा काही काळ राजा प्रताप बिंबाने आपली जुनी राजधानी घेण्याचे प्रयत्न केले असावेत व त्या प्रयत्नांना यश येत नाही हे पाहून शेवटी आपली राजधानी म्हणून त्याने मुंबंई माहिम मुक्रर केली असावी. अर्थात, रादा बिंबाने ‘बिंबस्थान-माहिम’ येथे राजधानी स्थापन केली’ एवढाच उल्लेख बखरीत आहे. बखरीत दिलेल्या काळातील फरकाचा तपशील भरून काढण्यासाठी मी या परिच्छेदात म्हटल्याप्रमाणे कल्पनेने मांडणी केलेली आहें.

या माहिम बेटाला पूर्वी नांव नव्हतं. ओसाड, वेराण असलेल्या या बेटाला ‘बरड बेट’ किंवा बॅरन लॅन्ड असं म्हणत. शके १०६० च्या अखेरीस, म्हणजे इसवी सन ११३८, राजा प्रताप बिंबाने या ठिकाणाला आपली राजधानी बनवलं आणि आपल्या जुन्या राजधानीचंच ‘माहिम’ हे नांव दिलं आणि तेंव्हापासून या बेटाला माहिम हे नांव पडलं, असं म्हणता येतं. माहिमला ‘बिंबाच्या लष्कराचे ठाणे’ या अर्थाने ‘बिंबस्थान’ असंही एक नांव त्याने दिलं. केवळ माहिमच नव्हे, तर केळवे माहिम परिसरातल्या आणखीही काही ठिकाणची नांव त्यांने मुंबईतील काही ठिकाणांना दिली. उदा. नायगांव, धारावी इ. राजा प्रताप बिंबाने त्याची कुळदेवता ‘प्रभावती’ हिची स्थापना माहिम येथे केली असावी, असं मानण्यास जागा आहे, कारण कुळदेवतेचं देऊळ स्थापन करण्याची आजही प्रथा आहे. हिच प्रभावती पुढे ‘प्रभादेवी’ म्हणून प्रसिद्धीस पावली. आजही हिचं मंदिर (आणि आता रेल्वे स्टेशनही) मुंबईत आहे..!!

असा हा ‘राजा प्रताप बिंब’ सध्याच्या मुंबईतल्या माहिमला राजधानी स्थापन करणारा या अर्थाने मुंबईचा पहिला राजा. राजा प्रताप बिंबाने इसवी सन ११५९-६० पासून पुढची ९ वर्ष मुंबईवर राज्य केलं. राजा प्रताप बिंब आणि त्याच्यानंतर माहिमच्या गादीवर बसलेले राजे आणि त्यांची कारकिर्द खालील प्रमाणे होती..;

**राजा प्रताप बिंब –
शके १०६२-१०६९ या कालावधीतला वाळकेश्वर ते दमण पर्यंतच्या राज्याचा राजा म्हणून ७ वर्ष. मुंबई-माहिम ही राजधानी आणि वाळकेश्वर ते वसईपर्यंतच्या प्रदेशाचा राजा म्हणून ५ वर्ष.

प्रताप बिंबाचा पुत्र मही बिंब –
शके १०६९ ते ११३४- एकूण ६५ वर्ष

मही बिंबाचा पुत्र केशवदेव बिंब-
शके ११३४ ते ११५९ – एकूण २५ वर्ष

केशवदेवास पुत्र नसल्याने जनार्दन प्रधान दत्तक आला व पुढची शके ११५९ ते ११६३ अशी चार वर्ष.

जनार्दन प्रधानाचा पराभव चौलचा वैश्य राजा नागरशाने केला व त्या नंतर माहिम-मुंबईवर त्याने शके ११६३ ते शके १२१६ पर्यंत अशी ५३ वर्ष राज्य केलं.

शके १२१६ मधे या परिसरात अवतरला, तो देवगिरीच्या रामदेवराव जाधव(यादव) याच्या तीन पुत्रांपैकी एक ‘बिंब जाधव (यादव)’. हा माहिम-मुंबईवर राज्य केलेला दुसरा बिंब. याने शके १२२५ पर्यंत या प्रदेशावर राज्य केले. याच्यानंतरही शके १२६९-७०पर्यंत काही राजे इथे होऊन गेले व त्यानंतर इथे मुसलमानी अंमल सुरू झाला.

शके १०६२ मधे आलेल्या पहिल्या बिंबाचं नांव ‘प्रताप’ असून, आडनांव ‘बिंब’ होतं. तर त्याच्या नंतर जवळपास १५५ वर्षांनी झालेला दुसऱ्या बिंबाचं नांव ‘बिंब’, तर आडनांव ‘जाधव (यादव)’ होतं. सुमारे १५५ वर्षांच्या अंतराने झालेल्या दोन्ही बिंबांनी ९ वर्षच राज्य केलं, ही गोष्ट मला आश्चर्याची वाटते. या दुसऱ्या बिंबाची कथा पुन्हा कधीतरी सांगायचा प्रयत्न करेन. दोन्ही बिंबातल्या नावांच्या सारखेपणामुळे लेखाच्या सुरुवातीला म्हणालो तसा गोंधळ होतो व मग असा गोंधळ त्यांच्या होऊन गेलेल्या काळातही परावर्तित होतो.

-©️नितीन साळुंखे
9321811091

महत्वाच्या टिपा-

  1. *मारुतीची फोटो. बाळकृष्णरावाने दर्शन घेतलेला वाळकेश्वराचा मारुती हाच असावा असा माझा अंदाज आहे, खात्री नव्हे.
  2. **महिकावतीची बखर अनेकदा वाचून त्याचं सार वरील लेखात देण्याचा प्रयत्न केला आहे. तरीही काही प्रमाणात गोंधळ उरतोच. सदर बखरीतल्या घटना प्रत्यक्ष घडल्यानंतर ‘काही शे’ वर्षांनी लिहिल्या गेल्या असल्यामुळे, तपशीलात तेवढासा सुसंगतपणा जाणवत नाही. इतिहासाचार्य राजवाडेंनी या बखरीचं विश्लेषण करताना त्यात बरीच सटीकता आणण्याचा प्रयत्न केला आहे हे जाणवलं तरी काही प्रमाणात अद्यापही त्यात सुसंगतता दिसते. उदा. प्रताप बिंब शके १०६० मधे दक्षिण कोकणावर स्वारी करण्यास निघाला, तो दोन वर्षांनी शके १०६२ मधे पैठण मार्गे कोकणतल्या दमण येथे आला, असं बखरीत नोंदलं आहे. पुढे त्याने मुंबई-माहिम येथे राजधानी स्थपन केल्याचा शके पुन्हा १०६० दिलं आहे व त्यानंतर त्याने ९ वर्ष इथून राज्य सांभाळल्याचा उल्लेख आहे. मुळात तो मुंबई प्रांतात आलाच शके १०६२ ला, तर मग तो ९ वर्ष इथे राज्य करेलच कसा, हा प्रश्न मला पडला व ती दुरुस्ती मी अंदाजाने ५ वर्ष असावीत अशी करुन घेतली आहे.
  3. मुंबई-माहिमला राजधानी करणारा पहिला बिंब कोण, येवढेच स्पष्ट करण्यासाठी हा लेख आहे. त्यामुळे इतर तपशील मी यात लिहिलेला नाही. मुंबई-माहिम ही जरी प्रताप बिंबीने वसवलेली असली तरी, त्यावेळच्या राजकीय धामधुमीत या राज्याची भुमी वाळकेश्वर ते वसई व पुढे दमणपर्यंत कमी-जास्त होत राहीली होती, हे लक्षात ठेवावं.
  4. प्रताप बिंब हा मुळचा गुजरातेतील अनहिलपाटण किंवा अहीनलवाडचा व येताना तो मुंबईत तिकडून सोमवंशी, सूर्यवंशी आणि शेषवंशी कुळं घेऊन आला असं म्हटलं आहे. शेषवंशी समाज म्हणजे आताचा भंडारी समाज, तर सोमवंशी व सूर्यवंशी म्हणजे साधारणत: पाटील, म्हात्रे, चौधरी, चुरी, वर्तक, सावे वैगेरे आडनांवांचा समाज. हा समाज आजही केळवे-माहिम व मुंबईत मोठ्यासंख्येने सापडतो व त्यांच्या गांवच्या बोलीत गुजराती-मारवाडी शब्द सापडतात. सोमवंशी-सूर्यवंशी आणि शेषवंशी समाजाचा किंवा त्यांच्या बोलीचा मी जाणकार नव्हे, तर मी एका माहितगार व्यक्तीकडून ही माहिती विचारून ही टिप लिहिली आहे. त्यात काही चुक असल्यास ती माझी समजावी व माझ्या लेखाचा मुख्य हेतू लक्षात घेऊन दुरुस्ती सुचवावी.
  5. मुंबईचे मुळ रहिवासी असलेल्या कोळ्यांनतर सोमवंशी क्षत्रिय पाठारे, सूर्यवंशी क्षत्रिय व शेषवंशी क्षत्रिय हे मुंबईचे दुसरे मुळनिवासी ठरतात. सोमवंशी क्षत्रिय पाठारे समाज व पाठारे प्रभू समाज हे पूर्णत: वेगळे. पाठारे प्रभु दुसऱ्या बिंबासोबत, म्हणजे शके १२१६ मधे मुंबईत आले. याचा अर्थ पाठारे प्रभू समाज कोळी, सोम.-सूर्य-शोष वंशीयांनंतरचे मुंबईला घडवणारा तिसरा महत्वाचा समाज होतो.
  6. सोमवंशी क्षत्रिय, सूर्यवंशी क्षत्रिय व शेषवंशी क्षत्रिय या तिन्ही समाजांचा बखरीतला एकत्रित उल्लेख ‘मराठा’ असा आहे. याचा अर्थ त्या काळात ‘क्षत्रिय’चा समानार्थ ‘मराठा’ असा होत असावा, असं मला वाटतं.
  7. हा लेख लिहिताना इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडेंचं ‘महिकावतीची बखर’ हे पुस्तक आधारभूत मानलेलं आहे. काही तपशिलांच्या पुष्टीकरता श्री. अशोक सावेंचं ‘महिकावतीची बखर’ याच नांवाचं पुस्तकही संदर्भासाठी घेतलेलं आहे. श्री. अशोक सावेंच्या मत आणखीही एक बिंब होता, परंतू शिलाहारांपैकी असून तो प्रताप बिंबाच्या पूर्वी होऊन गेला होता. काही शिलालेखांवर त्या बिंबाचा उल्लेख सापडतो असं श्री. सावेंनी लिहिलं आहे. हा बिंब मुंबईचा पहिला राजा बिंबाच्या पूर्वी होऊन गेला, असंही श्री. सावेंनी लिहिलं आहे, परंतू मुंबईच्या संदर्भात ज्या बिम्बाचा किंवा बिंब राजाचा उल्लेख वारंवार येतो, तो हा बिन्ब खचितच नव्हे. म्हणून याचा उल्लेख मात्र इथे केला आहे, ते केवळ तो माहिती असावा म्हणून..!!
  8. सोमवंशी, सूर्यवंशी व शेषवंशी समाजाचे आणखीही अंतर्गत भेद आहेत, मात्र ते इथे देणं अपेक्षित नसल्याने, त्यांचं ढोबळ वैशिष्ट्य माझ्या विदुषी स्नेही डाॅ. सौ. सुनिता सुवेन पाटील यांच्याकडून माहित करून घेतलं आहे. त्यांनी बरोबरच सांगीतलं असेल, लिहिण्यात काही चूक असल्यास ते पाप माझे.
  9. ‘शके’वरून इसवी सन काढताना ‘शके’त ७८ मिळवावेत. उदा शके १०६२+७८= इसवी सन ११४०.
  10. केळवे-माहिम म्हणजे ‘महिकावती’ आणि मुंबई-माहिम म्हणजे ‘बिंबस्थान’.

-©️नितीन साळुंखे
9321811091

दि ग्रेट इंडीयन पेनिनसुला रेल्वे; भारतीय रेल्वेची संक्षिप्त जन्मकथा..!

मुंबईतील ऐतिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा लेखमाला – लेखांक २६ वा

दि ग्रेट इंडीयन पेनिनसुला रेल्वे;
भारतीय रेल्वेची संक्षिप्त जन्मकथा..’

१६ एप्रिल १८५३.
मुंबई शहराचं आणि पर्यायाने देशाचंही भाग्य बदलवणारा हाच तो ऐतिहासिक दिवस.


बरोबर १६७ वर्षांपूर्वी आजच्याच दिवशी बोरीबंदर ते ठाणेपर्यंत ‘लोखंडी रस्त्या’वरून ‘आगीची गाडी’ गाडी धावली आणि मुंबई ‘महामुंबई’ म्हणून भराभर वाढू लागली.


देशाच्या आठही दिशांतून मुंबईकडे गर्दी खेचणारं हे एक अत्यंत ताकदवान ‘लोह’चुंबक..! मुंबईच्या इतिहासात रेल्वेचं वर्णन, मुंबईकडे गर्दी खेचणारी ‘हिराॅईन’, असं केलं गेलंय.

मुंबईचीच नव्हे, तर पुढे देशाची झालेलाा ही हिराॅईन आज १६७ वर्षांची झाली. इतकं वय होऊनही जराही न थकता ही आपला करिश्मा अजून टिकवून आहे. हिच्या आगमनानंतर, जवळपास ८० वर्षांनी देशात विमानसेवेचा पाया घातला गेला. रेल्वेपेक्षा कितीतरी पटीने वेगवान असलेले विमान नंतरच्या काळात हळुहळू लोकप्रियही होतं गेलं. असं असलं तरी रेल्वेच्या लोकप्रियतेत तसुभरही फरक पडला नाही. आकाशातल्या देवलोकातून प्रवास करणाऱ्या विमानापेक्षा, आपल्या पोटातून अलम भारत घेऊन जमिनीवरून प्रवास करणारी रेल्वे आपण भारतीयांना आजही तितकीच प्यारी आहे. 

अशा या रेल्वेला तिच्या जन्माच्यावेळी प्रचंड संघर्ष करावा लागला होता. अनेकांचा विरोध, अफवा यांना पुरून उरत, हिचा जन्म शेवटी झालाच व पुढे सर्वांचे डोळे दिपण्याएवढा पराक्रम हिने गाजवला व अजुनही गाजवते आहे. ‘रेल्वे’ ही स्त्री लिंगी मानली गेली आहे आणि आपल्या देशात कोणत्याही स्त्रीचा जन्म आजही संघर्षातूनच होतो. स्त्री भ्रुणाची जगण्याची इच्छा, स्त्रीचा जीवनसंघर्ष पुरुषापेक्षा जबर असतो, असं शास्त्र सांगते आणि ते रेल्वेच्याबाबतीतही खरं ठरलं. 

आपल्या देशातीलच नव्हे, तर आशीया खंडातली पहिली रेल्वे मुंबईत जरी १६ एप्रिल १८५३ रोजी धावली असली तरी, लंडन-अमेरीकेत ती यापुर्वीच अवतरली होती व तिची उपयुक्तताही सिद्ध झाली होती. आपल्या देशाचे तत्कालीन राज्यक्रते असलेल्या ब्रिटीशांना,  ब्रिटीश इंडीयातील त्यांच्या वाढत्या प्रभाव क्षेत्रावर व्यापारी व लष्करी नियंत्रण ठेवण्यासाठी अधिक जलद व एकाच वेळेस जास्त वाहतूक करू शकणाऱ्या वाहनाची गरज भासू लागली होती व त्यासाठी त्यांच्या नजरेसमोर रेल्वेएवढं सोयीचं साधन त्याकाळी दुसरं नव्हतं. 

इकडे मुंबईतही रेल्वे सुरू करण्याच्या हालचाली १८४३ सालीच सुरू झाल्या होत्या. मुंबईत रेल्वे सुरू करावी म्हणून याच साली ‘दि ग्रेट इस्टर्न रेल्वे कंपनी’ स्थापन केली व त्यात सार्वजनिक कार्यात नेहेमी पुढाकार घेणारे जगन्नाथ शंकरशेट व सर जमशेटजी जिजीभाई या दोघांनी  पुढाकार घेतला होता. नाना शंकरशेट व सर जमशेटजी जिजीभाई यांच्या सहीने तसा अर्ज लंडनला रवाना झाला. दि. १९ एप्रिल १८४५ रोजी कंपनीच्या चालकांची सभा टाऊन हाॅलमधे (आताची एशियाटीक सोसायटी) भरली. या सभेत रेल्वेच्या मागणीचा पाठपुरावा करण्यासाठी ‘दि इनलॅन्ड रेल्वे असोसिएशन’ ही समिती नेमून या समितीच्या अध्यक्षस्थानी कर्नल जर्व्हीस या ब्रिटीश अधिकाऱ्याची नेमणूक करण्यात आली. समितीत नाना व जमशेटजींव्यतिरिक्त मिस्टर विलोधवी आणि मुंबईचे आणखी एक दानशूर व्यक्तीमत्व फ्रामजी कावसजी यांचाही समावेश करण्यात आला होता. 

व्यापार रक्तात मुरलेले ब्रिटीशही तिकडे लंडनमधे काही गप्प बसलेले नव्हते. मुंबईच्या हालचालींवर त्यांची बारीक नजर होती. नामांच्या अर्जाला प्रतिसाद म्हणून सन १८४५ साली ब्रिटीशांनी कंपनीची सुत्रं आपल्या हाती ठेवण्यासाठी लंडनला ‘दि ग्रेट इंडीयन पेनिनसुला रेल्वे’ ही कंपनी स्थापन केली आणि त्या कंपनीच्या वतीने मिस्टर चॅपमन नावाचा एक अधिकारी मुंबईत प्रत्यक्ष पाहाणी करण्यासाठी पाठवला. मुंबईत आल्यावर मिस्टर चॅपमनने, मुंबईत स्थापन झालेल्या ‘बॉम्बे ग्रेट ईस्टर्न रेल्वे’ समितीच्या सदस्यांशी संपर्क साधला आणि या सदस्यांनी आपल्याला मदत करावी, असा आग्रह धरला. शेवटी लंडन आणि मुंबईतल्या दोन्ही समित्यांचं एकाच समितीत विलीनीकरण करण्यात आलं आणि मुंबईतील कंपनीच्या संचालकांना त्या कंपनीच्या संचालक मंडळावर घेतलं गेलं. पुढे या समितीतर्फे मुंबईत रेल्वेमार्ग बांधण्यासाठी आयोग नेमण्यात आला. या आयोगाच्या अध्यक्षपदी मिस्टर जाॅन विलोधवी यांची नेमणूक करण्यात आली. या आयोगाचं उद्दिष्ट एकच होतं, मुंबईत वाफेच्या इंजिनावर चालणारी रेल्वे धावण्यासाठी आवश्यक ती पावले उचलणे व काम तडीस नेणे..!

पुढे  या आयोगाचे अध्यक्ष मिस्टर विलोधवी, मिस्टर चापमन आणि इतर महत्वाच्य् अधिकाऱ्यांनी, प्रस्तावित रेल्वेमार्गाचं प्रत्यक्ष सर्वेक्षण करून जुलै १८४८ मधे मुंबईत ३५ कि.मि.ची रेल्वे बांधण्याची शिफारस केली. या रेल्वेमार्गाच्या बांधणीसाठी मुख्य अभियंता किंवा चिफ इंजिनिअर म्हणून जेम्स बर्कले यांची नियुक्ती करण्यात आली होती.

ब्रिटीशांनी मुंबईत सार्वजनिक उपयोगाचं जे जे केलं, त्यासाठी त्यांनी त्याकाळच्या मुंबईकरांकडून वर्गणी जमवून केलं हे इतिहासात नमूद आहे. त्यालाच जागून त्यांनी मुंबईकरांना रेल्वेसाठी वर्गणी (कंपनीचे शेअर्स) घेण्याचं आवाहन केलं. त्यासाठी मोठमोठ्या जाहिराती लावण्यात आल्या. सुरूवातीला हा सरकारचा आपले पैसे लुबाडून लंडनला घेऊन जाण्याचा डाव आहे असं समजून लोकांनी काहीच प्रतिसाद दिला नाही. दुसरं म्हणजे अशी काही गाडी असती तर आपच्या ज्ञानी ऋषी-मुनींमी ती अगोदरच सांगीतली असती अशी लोकांची भाबडी समजूत असल्यामुळे लोकांचा विश्वासही बसेना. शेवटी हे बघून कंपनीने स्वत:चं भांडवल म्हणून स्वत:चा काही हिस्सा टाकला. नाना, जमशेटजी, फ्रामजी बानाजी यांनीही काही शेअर्स घेतले व मग मात्र पुढे लोकांनी कंपनीचे शेअर्स घेतले.

पुरेसे भांडवल जमल्यानंतर सन १८५० मधे कंपनीच्या कामास सुरूवात झाली. दि. ३१ आॅक्टोबर १८५० रोजी मिस्टर विलोधवी यांच्या हस्ते शिव (आताचं अपभ्रष्ट नांव सायन) येथे रुळ टाकण्याची सुरूवात झाली व पुढं सर्वच काम त्वेरेने होऊन पुढच्या तीन वर्षांनी त्या रुळांवरून दि. १६ एप्रिल १८५३ या दिवशी रेल्वे, दि ग्रेट इंडीयन पेनिनसुला रेल्वे’ धावलीसुद्धा..!

तत्पूर्वी १८५२ च्या आरंभास या मुंबईत धावण्यासाठी म्हणून एक महाकाय इंजिन मुंबईत अवतरल होतं. बंदरापासून भायखळ्यापर्यंत हे इंजिन रस्त्याने शेकडो मजुरांकरवी ओढत नेण्यात आलं होत. रसत्याने जाणाऱ्या त्या राक्षसासम भासणाऱ्या अगडबंद धुडाची वरात पाहाण्यासाठी हजारो मुंबैकर रसत्याच्या दुतर्फा जमले होते. एवढा अजस्त्र प्राणी वेगाने धावणार तरी कसा, असा प्रश्नही त्यांच्या चेहेऱ्यावर उमटला असणं शक्य आहे. तत्कालीन गव्हर्नर एवढाच हा प्राणी ताकदवान दिसल्याने असावं कदाचित, या इंजिनाचं नामकरण मुंबैकरांनी उत्स्फमर्तपणे ‘लाॅर्ड फाॅकलंड’ केलं असावं..!भायखळ्यानजिक इंजिनाच्या चाचण्या सुरू झाल्या. एव्हाना इथपर्यंत रुळ टाकून झाले असावेत. पुढच्या महिनाभरातच, म्हणजे १८ फेब्रुवारी १८५२ राजी हे इंजिन मुंबैकरांना पहिल्यांदा धवलं ते भायखळा ते परेल दरम्यान. 

१८ फेब्रुवारी १८५२ रोजी पहिलं इंजिन धावल्यानंतर पुढच्या १४ महीन्यांच्या कालावधीत आणखी तीन इंजिनं मुंबैत अवतरली असावित. कारण जेव्हा १६ एप्रिल १८६३ रोजी जी पहिली गाडी धावली, तिला सिंध, साहिब आणि सुलतान अशा तीन इंजिनांनी खेचली होती..! त्यात ‘लाॅर्ड फाॅकलंड’चा समावेश नव्हता. किंवा सिंध, साहिब आणि सुलतान यापैकी एका इंजिनाचं पहिलं नांव लाॅर्ड फाॅकलंड असावं. असं वाटण्याचं कारण म्हणजे १८५२ ला मुंबईत अवतरलेल्या पहिल्या इंजिनाचं ‘लाॅर्ड फाॅकलंड’ हे नामकरण जनतेने केलेलं होतं, ते त्याचं अधिकृत नांव नव्हतं.


आज या घटनेला १६७ वर्ष झालाी. मध्यंतरी १९५१ मधे ‘ग्रेट इंडीयन पेनिन्सुला रेल्वेचं’ नामकरण ‘मध्य रेल्वे’ असं करण्यात आलं.


वयाच्या १६८ व्या वर्षीही सुरुवातीच्याच उत्साहात धावणाऱ्या रेल्वेचा आपल्या देशाच्या आणि आपण देशवासीयांच्या विकासात अत्यंत महत्वाचा वाटा आहे. दिवसाच्या आणि रात्रीच्याही कोणत्याही प्रहरी, देशाच्या कोणत्याही कोपऱ्यातल्या रेल्वेमार्गावरून, अनेक धर्म, नाना पंथ, शेकडो जातीच्या प्रवाशांना एकाच वेळी आपल्या पोटात घेऊन रेल्वे सतत धावत असते. रेल्वेतूव एकमेकाला एकमेकाशी बांधून ठेवणारा एक मिनी भारत सतत प्रवास करत असतो. भारताच्या अन् भारतीयांच्या विकासात महत्वाचा वाटा असणाऱ्या रेल्वेने, भारताची एकात्मता टिकवून ठेवण्यातही महत्वाची भुमिका बजावलेली आहे आणि त्यासाठीही आपण तिच्याप्रती कृतज्ञ असलं पाहिजे. त्याचसाठी हा लेखन प्रपंच..!!


-नितीन साळुंखे
9321811091
मूळ लेख 16.04.2017
पुनर्लेखन 16.04.2020.

संदर्भ-
1. मुंबईचा वृत्तांत -ले. मोरो विं शिंगणे व बापू आचार्य.
2. मुंबईचे वर्णन -ले. गोविंद मडगावकर
3. स्थल-काल-ले. डाॅ. अरूण टिकेकर
४. रेल्वेची रंजक सफर- डाॅ. अविनाश वैद्य

अत्यंत महत्वाची टिप-
‘HALT STATION INDIA’ हे श्री. राजेन्द्र आकलेकर यांनी इंग्रजीत लिहिलेलं पुस्तक, रेल्वेची दुनिया जाणून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. पी.एचडी.च्या प्रबंधाच्या तोडीचं असलेलं हे पुस्तक, श्री. रोहन टिल्लू यांनी ‘कहाणी पहिल्या आगीनगाडीची’ या नांवाने अत्यंत ओघवत्या शैलित मराठीत अनुवादीत केलं आहे. आपण सर्वांनी ते अवश वाचावं, अशी माझी विनंती आहे.

श्री. उद्धवजी ठाकरे यांस खुले पत्र..!!

श्री. उद्धवजी ठाकरे
माननीय मुख्यमंत्री,
महाराष्ट्र राज्य.

सस्नेह नमस्कार..!

कोरोनाचं संकट सर्वच देशावर, किं बहूना सबंध जगावर आलेलं आहे. प्रत्येक देश आपापल्या परीने त्या संकटाचा सामना करतो आहे. आपल्या देशाचं नेतृत्वही सर्वशक्तीनिशी आणि उपलब्ध साधनांनिशी या संकटाचा सामना करतो आहे. आपलं महाराष्ट्र राज्यही त्याला अपवाद नाही.

परंतु उद्धवजी, महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्री म्हणून तुम्ही या संकटाविरुद्धच्या लढाईत ज्या जिद्दीने उतरला आहात, त्याला तोड नाही. ह्या संकटाशी राज्याची आरोग्य यंत्रणा लढतेच आहे, त्याच वेळी या लढाईतलं प्रमूख सैन्य असलेल्या सामान्य जनतेला तुम्ही ज्या खाबिर्याने धीर देताय ना उद्धवजी, ते पाहून हे युद्ध तुमच्या नेतृत्वाखाली आम्ही जिंकणारच, या विषयी माझ्या मनात तरी कुठलीही शंका नाही.

खरं सांगू का, मी आताशा, आपल्याला नसलेला रोग चिकटवण्याची अफाट क्षमता असणाऱ्या कोरोनाच्या टिव्हीवरच्या बातम्या पाहाणं बंद केलंय. पण तुम्ही टिव्हीवर दिसलात, की मी तिथे आवर्जून थांबतो. तुमचं सयत बोलणं मला आश्वस्त करतं. कुठेही पंतोजी उपदेश केल्याचा आव नसतो, की ढोंगी डायलाॅगबाजीचा, आक्रस्ताळेपणाचा लवलेश नसतो. तुमचं आश्वासक बोलणं उद्धवजी, संकटात सापडलेल्या एखाद्या कुटुंबाला, त्या कुटुंबाचा कुटुंबप्रमूख ज्या पद्धतीने, ‘मी आहे ना’ या तीन शब्दांनी धीर देतो ना, अगदी तस्संच वाटतं.

कोरोनाची लढाई प्रत्येकाने आपापल्या वैयक्तिक पातळीवर लढायची आहे आणि राज्यातील प्रत्येक नागरिक तशी ती लढतोही आहे. पण तसं वैयक्तिक पातळीवर लढतानाही, या लढाईत आपण एकटे नाही, तर आपल्या पाठीशी कुणीतरी खंबिरपणे उभं आहे., ही भावनाच त्या कुणाही एखाद्याला संकटाशी लढायला बळ देते. आज तशी भावना तुम्ही राज्यातल्या प्रत्येक सान-थोर नागरिकामधे जागवण्यात यशस्वी झाला आहात, असं मला तुम्हाला आवर्जून सांगावयं वाटतं. ज्याच्या खांद्यावर आश्वस्त होऊन मान ठेवावा असे तुम्ही आज आम्हा सामान्यांचे ‘बाप’ झालात..! बाप पाठीशी असल्यावर अंगी दहा हत्तींचं बळ येतं हो, कुठलंही संकट अंगावर घ्यायला मग माणूस तयार होतो..आम्ही आज जे लढतोय, त्या मागचा कार्यकारण भाव आपण आहात उद्धवजी..!

तुमच टिव्हीवरचं दिसणंच मोठं धीर देणारं असतं. अगदी तुमचा वेषही आम्ही सर्वसामान्य माणसं वापरतो तसाच, त्यात कुठही रंगीबेरंगी जॅकेटी दिखावूपणा नाही, कडक इस्त्रीच्या घडीचंही अंतर नाही. तुमच्याकडे अंगावर येणारी देहबोली नाही. तुम्ही केलेला साधा नमस्कारही तुमच्यातल्या सुसंस्कृत आणि नम्र माणसाची ओळख पटवून जातो. एका लयीत, परंतु ठाम शब्दांतलं, समजावून सांगणारं तुमचं बोलणं, तुमचं सज्जन वागणं आम्हाला धीर देतं. या संकटातही काही जण संधी शोधत असताना, परिस्थितीशी तुमचं प्रामाणिक असणं आम्हाला आवडतं. तुम्ही आम्हाला आमच्यातलेच वाटता. आमच्यातलाच एक माणूय कोरोना संकटाशी ज्या विजिगीषु वृत्तीने आमच्यासाठीच लढतोय, ते पाहून आम्हालाही लढायला बळ मिळतं उद्धवजी..!

कोरोनाशी मुकाबला करताना काही माणसं अजुनही सरकारच्या सुचना पाळताना दिसत नाहीत. अशांना तुम्ही वारंवार समजावता. पण तसं समजावताना, ती माणसं तशी का वागतात, याचाही तुम्ही विचार करता हे जाणवतं. विशेषत: मुंबईसारख्या शहरात, जिथे ७० टक्के जनता झोपडपट्टीत, १५०-२०० चौरस फुटाच्या घरात राहाते, सार्वजनिक स्वच्छता(?)गृहांचा वापर करतो, तिथे सोशल डिस्टंन्सिग पाळणं किती अवघड आहे, याची तुमच्यासारख्या संवेदनशील व्यक्तीला कल्पना आहे. म्हणून असे विभाग आयसोलेट करताना, त्या विभागातील जनतेला कमीतकमी त्रास होईल याचीही दक्षता तुम्ही घेत असल्याचं मला जाणवतं. म्हणूनच कदाचित आणखी कठोर सैनिकी उपाय अद्याप आपण योजत नसावेत, असं मला वाटतं. अशा वस्त्यांमधे राहाणाऱ्या माणसांचा नाईलाज तुम्ही कुटंबवत्सलतेने समजून घेता, यातच तुमचं मोठेपण आहे.

उद्धवजी, राज्याचे मुखमंत्री म्हणून तुम्ही या राज्याची सुत्र हाती घेतलात, तेंव्हा एक अननुभवी व्यक्ती मुख्यमंत्रीपदी बसली म्हणून तुमच्यावर टिका झाली होती. तीन वेगवेगळी विचारसरणी असलेल्या पक्षांचं सरकार चालवण्यास उद्धव ठाकरे सक्षम नाहीत, अशीही कुजबूज होती. तुमच्या टिकाकारात मी ही होतो. पण, राज्यावर येऊन जेम तेम चार महिने होतायत न होतायत, तोवर जगावर, देशावर आणि पर्यायाने राज्यावर कोरोनाचं महासंकट आदळलं आणि आपण त्या संकटाला ज्या धिरोदात्तपणे आणि सर्वांना सोबत घेऊन तोंड देत आहात ते पाहाता, आपल्यावरची टिका चुकीची होती, हे मला कबूल करायला आवडेल. अर्थात यात आरोग्यमंत्री श्री. राजेशजी टोपे आणि सरकारात सामील असलेल्या सर्वपक्षियाॅचं आपल्याला या संदर्भात मिळत असलेलं सक्रीय सहकार्य याचाही मोलाचा वाटा आहे, याची मला कल्पना आहे. परंतु यातंही आपलं कर्तुत्व दिसून येतं आणि ते म्हणजे तुम्ही जसा आम्हा सामान्यांचा विश्वास संपादन केला आहात, तसाच आपल्या सहकाऱ्यांचाही विश्वास संपादन करण्याच यशस्वी ठरला आहात. ज्याचं श्रेय त्याला दिलं, की देणारा आपोआप आदरास प्राप्त होतो. तुमच्याबद्दल तसंच झालंय..!

राज्याचे आरोग्यमत्री श्री राजेश टोपे हे देखील आपल्या खांद्यास खांदा लावून या लढाईत उतरले आहेत. ते ही अतिशय सक्षमपणे सांप्रत परिस्थिती हाताळत आहेत. आपणही मुख्यमंत्री या नात्याने, त्यांना मायलेज मिळेल असा कोता विचार न करता, त्यांच्या कामात संपूर्ण स्वतांत्र दिलेलं दिसून येतं. हे तुमचं मोठेपण. उपमुख्यमत्री श्री. अजितदादा पवार, गृहमंत्री श्री. अनिल देशमुख व इतरही मंत्रीगण आपापलं काम चोख बजावतायत आपणही त्यांना पुरेशी मोकळीक व ते करत असलेल्या कामाचं श्रेय हातचं न राखता देत आणि म्हणूनच आपलं मोठं अनुनही जमिनीवर असलेल साधेपण अधिक उठून दिसत आहे..!

उद्धवजी, एखाद्या नेत्याला वा कुणाही व्यक्तीला उद्देशून जेंव्हा सार्वजनिक लेखन केलं जातं, तेंव्हा त्यांच्या नांवापुढे ‘जी’, ‘साहेब’ वा तत्सम उपाध्या लावू नयेत असा संकेत आहे आणि असं लेखन करताना मी तो संकेत कटाक्षाने पाळत आलोय. मात्र आज मी तो संकेत मोडलाय. म्हणजे माझ्याकडून तो मुद्दामहून तोडला गेलेला नाहीय, तर तसं ते आपसूक झालंय. अगदी सहजपणे. म्हणजे, कुठल्याही मराठी माणसाने, कुठूनही ‘छत्रपती शिवाजी महाराज की’ असे शब्द ऐकले, की त्याच्या तोंडून ज्या सहजतेने ‘जय’ असे शब्द येतात, त्याच सहजतेने आज माझ्याकडून आपल्यासाठी, आपल्या नांवाच्या मागे ‘जी’ ही उपाधी लिहिली गेलीय. ही उपाधी ‘जी जी’ ची हुजरेगिरी नाही, तर गेले काही दिवस आपण आपल्या राज्यातील जनतेला ‘कोरोना’चा सांसर्ग होऊ नये यासाठी ज्या तळमळीने धडपडता आहात, त्या तळमळीला, तुमच्या संवेदनशीलतेला माझ्या मनाने केलेला हा मुजरा आहे..!!

तुमच्या नेतृत्वाखाली सामान्य जनता लढत असलेली ही जीवघेणी लढाई आपण जिंकणार आहोत. नक्की जिंकणार आहोत उद्धवजी..!!

धन्यवाद उद्धवजी, मनापासून धन्यवाद..!!

-नितीन साळुंखे
9321811091
10.04.2020
salunkesnitin@gmail.com
http://www.nitinsalunkheblog.wordpress.com

सोशल मिडीया आणि त्यावर व्यक्त होणं; तारतम्याची गरज..!

सोशल मिडीया आणि त्यावर व्यक्त होणं; एक तारतम्य..

मी सोशल मिडीयावर सिहीतो. खूप लिहितो. बऱ्याचदा वैचारीक, जड असं काहीतरी लिहीतो. सहज मनात आलेले विचार असतात ते. हे असं का आणि ते तसंच का, असे खुप विचार माझ्या मनात सतत पिंगा घालून मला छळत असतात. हे कुणाकडे व्यक्त करावेत, तर ते ऐकून घ्यायला कुणाकडे वेळच नाही आणि पुन्हा या विचारांचा तसा काही उपयोगही नाही (असं त्याचं मत). सध्या ‘प्रोफेशनलिझम’ची चलती असल्यामुळे, उपलब्ध वेळेचं रूपांतर जास्तीत जास्त पैसे मिळवण्यात कसं करता येईल याच्याच विचारात सर्व असतात, त्यामुळे फुकट विचार करायला वेळ का घालवायचा, असा त्यांचा विचार असेल तर तो चुकीचाही म्हणता येणार नाही.

पैसे कमावण्यापुढे इतरही काही विचार असतात वैगेरे गोष्टी बहुतेकांच्या गांवी नसतं. मी तर असंही एकलंय, खरं खोटं माहित नाही, की बडे ‘प्रोफेशनल’, ज्यांना लिफ्टमधे भेटल्यावर आपण ‘गुड मॉर्निंग, कसे आहात’ असं विचारलं तरी तेवढ्या वेळेचं कॉन्फरन्सचं बील पाठवतात. अशी सर्व परिस्थिती असताना, मनातले विचार मग मनातच जिरून गेले तर त्यात नवल ते काय..! आणि बाहेर पडू पाहाणारं काहीही ‘जिरवणं’ तब्येतीला चांगलं नसतं, असं वैद्यकशास्त्र सांगतं. असं असूनही आपण कितीतरी गोष्टी जिरवत असतोच की, मग विचार जिरवले तर काय एवढा मोठा फरक पडणार आहे? पण ते तसं नाही. पोटातल्या जिरवण्यावर औषध आहे, मात्र मानतल्या जिरवण्यावर औषध नाही..

निसर्गाचं एक तत्व आहे, ‘युज इट ऑर लूज इट’. आपल्याला निसर्गाने दिलेला प्रत्येक अवयव किंवा अक्कल, जिला सॉफिस्टीकेटेड भाषेत बुद्धी असंही म्हणतात, त्याचा वेळोवेळी वापर करणं गरजेचं असतं, न पेक्षा तो अवयव किंवा ती क्षमता नाहीशी होते. आपली शेपटी किंवा अंगावरील केस असेच नाहीसे झालेत.(थोडं विषयांतर. स्त्रीया विविध तऱ्हेने केसांची स्टाईल करून केसांचा सतत उपयोग करतात म्हणून त्यांचे केस लंबे और घने असतात आणि बहुतेक पुरूष दिवसातून एकदा किंवा दोनदाच, आरशात न बघता, डोक्यावरून –केसांतून नाही- कंगवा किंवा हात फिरवतात म्हणून तर त्यांचे केस जातात, असंही ‘युज इट ऑर लूज इट’ असेल का?). तर, जसा आपण आपल्या सर्वच अवयवांचा कारणपरत्वे उपयोग करतो, तसा जीवनातील प्रत्येक गोष्टीचा विचार करण्यासाठी बुद्धीचाही उपयोग करणं गरजेचं असतं. माझं कोण ऐकणार म्हणून विचार जिरवण्यापेक्षा, कोण काय म्हणेल याचा विचार न करता ते व्यक्त करणं गरजेचं असतं असं मी समजतो. पूर्वी हे व्यक्त करण बरचसं होत होतं कारण माणसं एकमेकांशी मोकळेपणाणं बोलायची. पण तंत्रज्ञानाची आणि आर्थिक क्षमतेची जस जशी प्रगती होत गेली, तस तशी माणसा मानसांमधली संवादता कमी कमी होत गेली आणि अर्थातच त्यांचं व्यक्त होत जाणं कमी कमी होत गेलं. सध्यातर कानातले इअर फोन आणि मोबाईलच्या वाढत्या स्क्रिनमधे खुपसलेल्या डोळ्यांमुळे प्रत्येक माणूस एक हवाबंद डब्बा झालाय की काय, असं वाटावं अशी परिस्थिती आहे. कान आणि डोळे ही महत्वाची ज्ञानेंद्रीय आहेत आणि तिच बंद म्हटल्यावर माणसं विचार करतात की नाही याचीच शंका येते, तिथे ते व्यक्त करणं तर बहुत दूर की बात वाटते..

पण, कान-डोळे बंद असले तरी विचार सुरुच असतात. त्या विचारांचे विषय मर्यादीत असतील, पण त्यावर नकळत विचार सुरु असतात. माणूस हा विचार करणारा प्राणी आहे. (पुन्हा थोडसं विषयांतर. तसे कुत्री-मांजरंही विचार करतात असं माझं निरिक्षण आहे. एखादा कुत्रा घाईघाईत कुठेतरी निघालेला दिसतो आणि तो मधेच क्षणभर थांबतो आणि दिशा बदलतो किंवा परत फिरतो. तो क्षणभर थांबून काहीतरी विचार करुन परत जातो, असं मला अनेकदा वाटतं). माणसाच्या मनात येणारे हे विचार कुणाकडे व्यक्त करण्याचीही सोय राहिलेली नाही. अशा तुंबलेल्या वैचारिक परिस्थितीत सोशल मिडिया अवतरला आणि माणसं व्यक्त होती झाली.

मी ही तोच मार्ग पत्करला. मनातले विषय मनातच जिरवण्यापेक्षा मी सोशल निडीयावर व्यक्त होऊ लागलो. अनेकांना माझं लिखाण आवडतं, तर काही जणांना नाही. आता आपण लिहीलं, म्हणजे ते सर्वांना आवडायलाच पाहिजे असा काही नियम नाही आणि माझा तसा आग्रहही नाही. पण व्यक्त होणं माझ्यासाठी गरजेचं, म्हणून मी वेळोवेळी मला पटलेल्या व माझ्यावर येऊन आपटलेल्या, परंतु न पटलेल्या विचारांवर, विषयांवरही व्यक्त होत असतो.

सोशल मिडिया माझ्यासारख्या अनेकांसाठी वरदान आहे हे खरय. सोशल मिडीयाने अनेकांच्या सुप्त गुणांना वाव दिला, हे ही खरं आहे. अनेक लोक इथे लिहिते झाले आणि लोक विचार(?) करत नाहीत हा माझा समज अ(र्ध)सत्य ठरतोय असं वाटू लागलं. आपले विचार कुठेतरी छापून यावेत हे लिहीणाऱ्या प्रत्येकाला मनापासून वाटत असतं. सोशल मिडीया अवतरण्यापूर्वी आपलं काहीचरी छापून येण्याचा केवळ वर्तमानपत्र किंवा एखादं साप्ताहिक/मासिक एवढेच एक-दोन मार्ग उपलब्ध असायचे. आणि त्यांच्यापर्यंत पोहोचणंही तेवढंच अवघड असायचं. पुन्हा पोचलोच तिथपर्यंत, तर मग त्या पेपर किंवा मासिकाचा ‘विचार’ आपल्या लेखनाच्या ‘विषया’शी जुळणारा असेल तर ठीक, अन्यथा सर्व ‘साभार परत’. अशावेळी मग शाळा-कॉलेजची हस्तलिखीतं किंवा पेपरमधला वाचकांचा पत्रव्यवहार हाच मार्ग शिल्लक राहायचा. तो ही प्राप्त नाही झाला तर मात्र पास अथवा नापास असा कोणताही शेरा असलेली मार्कशिट हा मात्र आपलं नांव, ‘विषय’ आणि (ना)लायकाीही छापून येण्याचा हमखास मार्ग होता.

अशा साचलेपणाच्या वेळी नेमका व्हाट्सअॅप, फेसबुकसारखा सोशल मिडीया अवतरला आणि माझ्यासारख्या अनेकांना व्यक्त होण्यासाठी एक हक्काचं व्यासपिीठ मिळालं.

सोशल मिडीयाने अनेकजणांना लिहित केलं. खरंच, काय आवाका असतो एकेकाच्या/ एकेकीच्या प्रतिभेचा..! एकच गोष्ट किती आयामातून बघता येते हे सोशल मिडीयामुळे कळलं. यामुळे आपल्याही विचारांची कक्षा रुदावल्यासारखी होते व आपल्या सर्नानाच असलेल्या बुद्धीचं रुपांतर हळुहळू अकलेमधे होत जातं. बुद्धी उपजतंच असते, अक्कल मात्र दाढेसोबत नंतर फुटते..!

मी ही सोशल मिडीयामुळे लिहीयला लागलो. पहिल्या परिच्छेदाच्या सुरुवातीला लिहील्याप्रमाणे माझे म्हणून जे काही विचार आहेत, ते कोणाला पटोत वा न पटोत, ते सोशल मिडीयावर मोकळेपणांने मांडता यायला लागले. माझ्या मनात विचाराचा बराच गुंता असल्याने सोशल मिडीयावर माझ्या लेखनात त्याचं प्रतिबिंब पडणं सहाजिकच होतं. म्हणून कदाचित माझ लेखन काहीस जड व समजण्यास अवघड असं होत असावं याची मला कल्पना आहे. आश्चर्य म्हणजे माझ्या जड जड विचारांशी सहमत असणारेही बरेच मित्र/मैत्रीणी भेटल्या. बद्दकोष्ठाची औषधं आवडीने घेणारी माणसंही असतात, याचा साक्षात्कार सोशल मिडीयामुळे झाला.

मी अभ्यास करून लिहितो हे अनेकांचं म्हणणं आहे आणि ते खरंही आहे. मला अभ्यास केल्याशिवाय लिहिता येत नाही, कारण मला बुद्धी असली तरी तेवढीशी अक्कल मात्र नाहीय. आणि अभ्यास करून लिहायला कुठं अक्कल लागते? वर्षभर घोकंपट्टी करून परिक्षेचा पेपरात ओकंपट्टी करण्यासारखंच असतं ते. सोशल मिडिया आणि परीक्षेचा पेपर यात फरक एकच, इथं परिक्षा नसते व इतक्या ओळीत उत्तर लिहा अशी धमकीवजा सुचनाही नसते..! आपल्याला वाटेल ते व पटेल ते आणि कितीही लहान-मोठं लिहीता येते. पुन्हा यात मार्कांची स्पर्धा नसते हा फायदा.

पण अभ्यासपूर्ण लिखाणापेक्षा मला मनापासून कौतुक वाटत ते कविता –कथा-व्यक्तिचित्र लिहिणाऱ्यांचं..! यासाठी खरी प्रतिभा लागते. कल्पनाशक्ती लागते. जे अमूर्त आहे त्याला मूर्तरुप देणं ही खरी प्रतिभा. सर्वाना समान उपलब्ध असलेल्या मुळाक्षरातल्या ५२(कदाचित ५३-५४ही असतील हो, माहित नाही) अक्षरांची मांडणी हे प्रतिभावंत अशा पद्धतीने करतात की, ज्याचं नांव ते..! थोडक्या शब्दांत काय मोठा आशय सांगून जातात..! म्हणून कुठलेतरी जुने ग्रंथ वाचून वैचारीक लिहीणाऱ्यांपेक्षा, कल्पनेच्या स्वच्छंद आणि अचाट भराऱ्या मारणाऱ्या कवी-कथाकारांच मलाही मनापासून कौतुक वाटतं. खर तर हेवा वाटतो. आपल्यालाही तसं लिहिता यायला हवं असंही वाटत, मी तसा प्रयत्नही करतो, पण नाही जमत हेच खरं..! सोशल मेडिया नसता तर हे प्रतिभावंत कसे भेटले असते कुणास ठावूक..! मी तर मला स्वत:ला पार एवढासा समजतो या गिफ्टेड लोकांपुढे..!!

सोशल मिडीयाच्या वरदानामधे मोठी अडचण असते ती फाॅरवर्डेड मेसेजेसची. कुठले मेसेज फाॅरवर्ड करायचे आणि कुठले नाही, हे समजण्यासाठीही थोडीशी बुद्धी लागते. एक मान्य, की सर्वानाच लिहायला जमतं असं नाही, पण फाॅरवर्ड काय करावं आणि काय नाही हे समजायला, मला वाटतं फार बुद्धी लागत नसावी. बरं, मेसेज फाॅरवर्ड करताना त्या मेसेजचं खरं-खोटेपण पडताळून पाहायला किती वेळ लागतो? हातातल्या स्मार्टफोनच्या ब्राऊजर मधे त्याची माहिती मिळू शकते. पण नाही, तेवढं सुचत नसावं. किंवा सुचलं तरी तेवढी सवड नसावी. फोन बुद्धीमान झाला आणि माणूस मात्र बुद्धूच राहीला. ‘पयला मेसेज आपलाच जायला पायजे’ या भुमिकेतून कणभर खरं अन् मणभर खोटं पुढे ढकललं जातं. बरं, तसं करतानाही त्या मेसेजबद्दल आपलं मत काय आहे, हे दोन ओळीत लिहायला काय हरकत आहे? असं केलं तर एकच मेसेज आणखी दहा जणांकडून आल्यास, तो मेसेज एकच असला तरी त्याबद्दल दहा वेगळी मतं वाचायला मिळू शकतात. दोन ओळीत आपलं मत लिहा आणि मेसेज फाॅरवर्ड करा, बघा एकाच मेसेजचं स्वरुप किती वेगळं होतं ते..! दोन ओळी लिहीण्यायेवढी बुद्धी तर देवदयेने सर्वांकडेच आहे. पण तेवढं तारतम्य बाळगताना कुणी दिसत नाही. ‘लोक विचार करत नाहीत हा माझा समज अ(र्ध)सत्य ठरतोय असं वाटू लागलं’ असं वर म्हणताना ‘विचार’ शब्दाच्या पुढे कंसात जे प्रश्नचिन्ह टाकलंय, ते यामुळेच..!

सर्वात जास्त विट आणतात ते सुविचार. सकाळ, दुपार, संध्याकाळ सुविचारांचा जो मारा सुरु असतो, त्यामुळे जगात सर्वच आनंदी आनंद आहे, लोकांचं वागणं नैतिकतेचं आहे वैगेरे वाटायला लागतं आणि प्रत्यक्ष अनुभव मात्र उलटा येतो. काहीजण खरंच छान लिहितात. विशेषत: स्त्रीया खुप छान व्यक्त होतात. बहुतांश पुरुष मात्र, विषय कोणताही असो, शेवट करताना मात्र राजकारणात अडकून हमरातुमरीवर येताना दिसतात.(राजकारणही त्याच नीच पातळीवर गेलंय म्हणा. शेवटी समाजाचंच प्रतिबिंब तिकडे दिसतं.)

सोशल मिडीयाचा वापर तारतम्याने करणं गरजेचं आहे. त्यातील नाविन्य टिकवलं नाही तर त्याचं महत्व हरवून लोक कंटाळण्यास वेळ लागणार नाही आणि म्हणून त्यातील नाविन्य टिकवणं सर्वस्वी आपल्याच हातात आहे. इथं तारतम्य वापरणं गरजेचं आणि सर्वांच्या हिताचंही आहे.

-नितीन साळुंखे

9321811091

मुंबईला ‘बृहन्मुंबई’ बनवणारा एक रस्ता..

मुंबईतील ऐतिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा-

मुंबईला ‘बृहन्मुंबई’ बनवणारा एक रस्ता..

मुंबईतील बहुतेक सर्व मुख्य रस्त्यांना स्वतःचा असा इतिहास आहे..मुंबईवर राज्य केलेल्या (आताच्या नाही, पूर्वीच्या) राज्यकर्त्यांप्रमाणेच मुंबईतील काही रस्त्यांनी मुंबईला जागतिक दर्जाचे महानगर बनवण्यात अहं भूमिका बजावलेली आहे..या रस्त्यांच्या निर्मितीची एक स्वतंत्र कथा आहे तश्याच याच्या शेजारी असलेल्या वास्तुंच्याही कथा-कहाण्या आहेत..

आपल्याला व्यवसाय-धंद्यानिमित्त अनेक ठिकाणी फिरावं लागत..आपण ज्या रस्त्यावरून रोज ये-जा करतो त्या रस्त्याचे ऐतिहासिक महत्व आपल्या लक्षात येत नाही..हे दुर्लक्ष नव्हे कारण आपल्याला त्याची माहिती नसते..असाच एक आद्य रस्ता मुंबईला बृहन्मुंबई बनवण्यास कारणीभूत आहे..तो आता निवृत्त झालेल्या वयोवृद्ध माणसासारखा शांत होऊन एका बाजूला पहुडलेला आहे..या रस्त्याला फारशी वर्दळ नसते..पिक अवर्सला, शाळांच्या वेळात काय वर्दळ असेल तेवढीच..बाकी सर्व शांत, शांत..!

दादर टी.टी. वरून आपण डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोडने ठाण्याच्या दिशेने निघालो की प्रथम आपण पोहोचतो तो सायन हॉस्पिटलच्या समोर..आता फ्लाय ओव्हर सोडून आपण खालच्या रस्त्याने निघालो की आपण थेट पोहोचतो ते इस्टर्न एक्सप्रेस हायवेच्या तोंडाशी. इस्टर्न एक्सप्रेस हायवे सायनला जिथून सुरू होतो, त्याच्या वीस-पंचवीस पावलं अलिकडे आपल्या डाव्या हाताला हायवेपासून फुटून एक रस्ता जाताना दिसतो..हा रस्ता चुनाभट्टीला, म्हणजे आताच्या हार्बर रेल्वेच्या ‘चुनाभट्टी’ या स्टेशनाकडे, जातो व पुढे कुर्ल्याला मिळतो..हाच तो मुंबईला ‘बृहत’ बनवून तीला उपनगरांची जोड देण्यास कारणीभूत ठरलेला मुंबईचा ऐतिहासीक रस्ता, ‘सायन काॅजवे’..! याचं आताचं नांव ‘एन.एस.मंकीकर मार्ग’..

आता थोडसं मागच्या काळात जाऊ.. १६६१ मध्ये पोर्तुगीजाकडून मुंबई बेट ब्रिटीशांच्या ताब्यात आली. मुंबईची हद्द तेंव्हा माहीम-सायनपर्यंतच मर्यादित असून त्यापुढच्या मिठी नदी (माहीमची खाडी) पलीकडील ठाणे-वसई व पुढचा भूभाग ‘साष्टी’म्हणून ओळखला जायचा व या विस्तृत भूभागावर पोर्तुगीजांच राज्य होतं. एका अर्थाने मिठी नदी म्हणजे ब्रिटीश व पोर्तुगीज यांच्या राज्यामधील नैसर्गिक हद्द होती..आपल्या हद्दीच्या रक्षणाकरिता ब्रिटीशानी मिठीच्या दक्षिण तीरावर सायन, धारावी व पश्चिमेस माहीम असे तीन किल्ले राखले होते ते त्यासाठीच..सन १७३९ मध्ये चिमाजीअप्पांनी पोर्तुगीजांकडून साष्टी हस्तगत केली आणि या बेटांवरचा पोर्तुगीज अंमल संपून मराठ्यांचं राज्य आलं…पुढे काही वर्षांनी सन १७७५ मध्ये रघुनाथराव पेशव्यांशी झालेल्या एका करारान्वये साष्टीची बेट व्यापाराकरिता म्हणून ब्रिटीशांच्या ताब्यात देण्यात आली..हा संपूर्ण इतिहास हा स्वतंत्र विषय असल्याने त्याचा इथे विचार केलेला नाही..

साष्टीचा भूभाग ब्रिटीशांच्या ताब्यात तर आला परंतु मधल्या मिठी नदीच्या विस्तृत पात्रामुळे साष्टीमधील वांद्रे-कुर्ला व त्यापलीकडील परिसराशी संपर्क साधनं तेवढ सोप्प नव्हत..साष्टीशी त्वरित संपर्कासाठी मधली खाडी बोटीने पार करून पलीकडे जाण शक्य असलं तरी प्रॅक्टीकल नव्हतं..आता ब्रिटीशांना या खाडीवर कायमस्वरूपी रस्त्याची किंवा पुलाची निकड ब्भासू लागली आणि बऱ्याच विचारानंतर कंपनी सरकाने खाडीत ( नदीत) भरणी करून रस्ता -काॅजवे- बनवायचा निर्णय घेतला..ब्रिटीशशासीत मुंबईच्या मुळ सात बेटांमध्ये भरणी घालून बेटं जोडण्याचं काम याच सुमारास बऱ्यापैकी पुर्ण होत आलं होतं..

सायन काॅजवे बांधण्याचा निर्णय झाला तेंव्हा मुंबईचा गव्हर्नर होता जोनाथन डंकन. जोनाथन डंकनने हा रस्ता सन १७९६ मध्ये बांधण्याचा निर्णय घेतला आणि कामास सुरुवात केली..आर्थिक अडचणी, प्रशासकीय दिरंगाई तेंव्हाही होती..नेमका त्याच दरम्यान, म्हणजे १८०२-१८०३ च्या दरम्यान देशात मोठा दुष्काळ पडला होता. लोकांचे तांडेच्या तांडे देशभरात अन्नाच्या शोधात निघाले होते. त्यातलेच काही लोक मुंबईच्या हद्दीत येऊन थडकले..इथे पैशांच्या अभावी रस्ता बांधायला विलंब होत होता..मोठ्या प्रमाणावर दुष्काळी भागातून आलेले लोक पाहिल्यावर जोनाथन डंकनच्या डोक्यात या लोकांकडून अन्नाच्या मोबदल्यात रस्त्याचे काम करून घेण्याची कल्पना अली आणि बघता बघता पुढच्या दोन-तीन वर्षात, सन १८०५ साली हा रस्ता बांधून तयार झाला आणि मुंबई बृहन्मुंबई होण्याच्या दिशेने सुसाट सुटली..पुढच्या काळात साष्टीतील ठिकाणं मुंबईची उपनगर म्हणून ओळखली जाऊ लागली त्याची सुरुवात या रस्त्याने केली..हा रस्ता मुंबईला ‘बृहन्मुंबई’ बनवण्यास कारणीभूत ठरला..जोनाथन डंकनचा सन्मान म्हणून या रस्त्याला ‘डंकन-सायन काॅजवे’ असं सार्थ नांव देण्यात आलं..आज नांव जरी बदललं असलं तरी हा रस्ता अजुनही ‘डंकन काॅजवे’ म्हणूनच ओळखला जातो..

या रस्त्यच्या सायन बाजूकडे काही वर्षांपूर्वीपर्यंत एक संगमरवरी कोनशीला होती व त्यावर या रस्त्याच्या निर्मितीची व निर्मात्याची थोडक्यात माहिती होती..ही पाटी सध्या गायब आहे..आपल्या महानगरपालिकेने रस्ता दुरुस्तीच्या वेळेस ती काढून टाकली असावी बहुदा..त्या पाटीचा माझा शोध सुरूच राहाणार आहे.

‘रोजगार हमी’तून बांधला गेलेला देशातील हा पहिला रस्ता असावा..अर्थात तेंव्हा शब्द जन्माला आला नव्हता..दुष्काळी भागातून आलेल्या मजुरांकडून हा रस्ता बांधण्यासाठी तेंव्हा ५०,५७५ रुपये खर्च आला. हाच रस्ता सरकारी पैशाने बांधला गेला असता तर किमान दीड-दोन लाख रुपये खर्च आला असता असा उल्लेख बहुतेक सर्व जुन्या पुस्तकांतून आढळतो..

हा रस्ता बांधण्यासाठी सरकारला आलेला खर्च वसूल करण्यासाठी ‘टोल’ आकारला गेलेलाही हा देशातील पहिला रस्ता म्हणायलाही हरकत नाही..या रस्त्यावरून वरून येणाऱ्या बैल किंवा घोडागाडीला जोडलेल्या बैल किंवा घोड्यांच्या संख्येवर टोल आकारला जायचा..पुढे सन १८३१ सालात सरकारच्या लक्षात आले की या रस्त्याला आलेला खर्च कधीचाच भरून निघाला आहे, तेंव्हा सरकारने ताबडतोब यावरील टोल बंद करून टाकला..टोल बंद करण्याची सूचना या टोल नाक्यावर वसुलीचे काम करणाऱ्या एका साधारण ब्रिटीश कामगाराने केली होती हे विशेष..! आजच्या पार्श्वभूमीवर हे चित्र जरा विपरीत वाटते ना?

आणखी एक..सायनच्या मुख्य रस्त्यावरून आपण जेंव्हा या रस्त्यावर जायला डावीकडे वळतो, त्याच कॉर्नरवर आपल्याला एक जुनाट, पडीक अवस्थेत असलेलं सरकारी पिवळट रंगच घर दिसत. हे बहुतेक जूनं टोल वसुलीचं ऑफिस असावं किंवा मग सायन स्टेशन जवळची आयुर्वेदिक कोलेजची रस्त्यालगतची इमारत टोलचं कार्यालय असाव अशी दाट शंका येते..काही पुस्तकांत हे कार्यालय सायन पोलिस स्थानकाच्या शेजारी असल्याचाही उल्लेख आहे..याचीही नीट माहिती मिळत नाही..

हा रस्ता बांधला गेला आणि मुंबईमध्ये पार ठाणे, कल्याण व त्याही पुढेपासून लोकांची व मालाची आवक व्हायला सुरुवात झाली..मुंबई ही देशाची आर्थिक राजधानी व्हायला खरी सुरुवात झाली ती या रस्त्यामुळे.. माहिमचा कॉजवे त्याच्या खूप नंतर म्हणजे सन १८४३ ला बांधला गेला व रेल्वे त्याच्याही नंतर म्हणजे १८५३ साली सुरु झाली..इस्टर्न एक्सप्रेस हायवे व पश्चिमेचा सीएसटी रोडही नंतरच बांधला गेला.

असा हा एके काळचा मुंबई-साष्टी जोडणारा, वर्दळीचा महामार्ग आता मात्र निवृत्त होऊन शांतपणे एका बाजूला पहुडला आहे..अतिवर्दळीचं, गोंगाटाचं, ट्राफिक जामचं सायन अगदी लगटून असूनही त्या वर्दळीचा याच्याशी काहीच संबंध राहिलेला नाही..कधी जमल्यास, कृतज्ञता म्हणून, थोडीशी वाकडी वाट करून या रस्त्यावरून एक फेरफटका जरूर मारून या, त्यालाही बरं वाटेल..!!

जाता जाता –

याच रस्त्यावर सायन पासून पुढे आलो की काही अंतरावर आपल्या उजव्या हाताला एक पुरातन शिवमंदिर दिसतं..या मंदिराला लागून एक तळंही आहे..हे शिवमंदीर अतीप्राचीन असल्याचं सांगितलं जातं..सायनच मूळ नांव ‘शिव’ असून इंग्रजांनी त्यांच्या स्पेलिंग मध्ये “SION” असं केलं हे आपल्यापैकी बहुतेकांना माहित आहे..(उदा. ‘गांवकर” ची स्पेलिंग सरळ ‘Gavkar’ अशी न करता ‘Gaonkar’ केली, तसं झालाय हे बहुतेक. कदाचित अनुनासिक उच्चारामुळे असाव..पण मग ‘शिव’मध्ये अनुस्वार कुठेच नसताना असं का झालं असाव? ). माझ्या मते सायनच मुळ नांव ‘शिव’ म्हणजे भगवान शंकरावरून आल असावं व त्याला कारणीभूत हे प्राचीन मंदिर असावं..कारण आपण ‘शीव’ हे मूळ नांव समजतो ते ‘हद्द’ या अर्थाने परंतु ‘हद्द’ असण्यासाठी मुळात कोणाचे तरी राज्य असावे लागते..मुंबईचा राजकीय इतिहास पाहता मुंबईवर व शेजारील साष्टीवर अनेक घराण्यांनी, शाह्यानी, युरोपियनानी वेळोवेळी राज्य केलेलं लक्षात येत..त्या सर्वांची हद्द वेळोवेळी बदलत होती. राज्य कोणाचंही असलं तरी ह्या भागात त्या काळात कोळी समाजाची व ती ही तुरळक वस्ती असावी आणि त्यांची बोली लक्षात घेता ते हद्दीला ‘शीव’ न म्हणता ‘वेस’ म्हणत असण्याचीच शक्यता जास्तं वाटते..याचाच अर्थ ब्रिटिशानी केलेली Sion अशी स्पेलिंग ‘शीव’ची म्हणजे हद्दीची नसून ‘शिव’ची म्हणजे शंकराची असावी..मसजिद व सांताक्रुझ ही अशीच आणखी दोन उदाहरणं.।!!

ज्या जोनाथन डंकनने हा रस्ता बांधला तो डंकन हा ‘हिंदू डंकन’म्हणून प्रसिद्ध होता. ह्याची आपल्या हिंदू धर्मशास्त्रावर अमाप श्रद्धा होती..ह्याच डंकनन वाराणसी येथील संस्कृत विद्यापीठ स्थापन करण्यात पुढाकार घेतला होता..देशात होणाऱ्या भ्रुणहत्या थाबवण्यासाठी कायदा करण्यास प्रथम सुरूवात करणारा जोनाथन डंकनच होता..असा हा जोनाथन डॅकन मुंबईतील फोर्ट विभागात असलेल्या ‘गव्हर्नर हाऊस’मध्ये १८ आॅगस्ट १८११ रोजी मरण पावला..आपल्या मृत्यू पश्चात आपल्या समाधीवर एखाद्या ‘हिंदू’चा पुतळा कोरण्यात यावा अशी इच्छा डंकनने प्रदर्शित केली होती व त्यानुसार त्याच्या समाधीवर एका ‘हिंदू’ पंडीताची प्रतिमा संगपरवरी म्युरल रुपात कोरली गेलीय आणि ती आपल्याला चर्चगेटच्या सेंट थोमस चर्चमध्ये आजही बघायला मिळते….हिंदू माणसाचं म्युरल एका ख्रिस्ती माणसाच्या समाधीवर धारण करणारं सेंट थॉमस हे जगातील बहुदा एकमेव चर्च असावं आणि असं करणारा डंकनही पहिला व शेवटचा ख्रिश्चन असावा ..! आपणही एकदा या चर्चमध्ये जाऊन हे सर्व प्रत्यक्ष बघून यावं..

सोबत डंकनच्या चर्चमधील समाधीवर असलेलं ‘हिन्दू’ म्युरलचा मी काढलेला फोटो देत आहे..

-नितीन साळुंखे
9321811091

संदर्भ –
१. ‘मुंबईचे वर्णन’, ले. गोविन्द माडगावकर -१८६२
२. ‘मुंबईचा वृत्तांत’, ले. शिंगणे – आचार्य १८९३
३. ‘स्थल-काल’, ले. अरुण टिकेकर -२००४

टिप-

  1. ब्रिटीशांच मुंबईवर राज्य होत म्हणजे फक्त पश्चिमेस माहीम व पूर्वेस सायन एवढ्याच भूभागावर त्याचं राज्य होत..तेंव्हा मुंबई एवढीच होती आणि आजही महानगर पालिकेच्या रेकॉर्डवर मुंबई एवढीच आहे..पश्चिम रेल्वेवरील वांद्रेपासून पुढे व मध्य रेल्वेवरच्या कुर्ल्यापासुनची पुढची सर्व ठिकाण उपनगर म्हणून अधिकृतरीत्या ओळखली जातात..
  2. मुंबई हे सर्वांचं आश्रयस्थान आहे असं सर्वच म्हणतात परंतु मुंबई हे माझे घर आहे असं म्हणताना सहसा कोणी आढळणार नाही..आपल्या घराची जशी आपण आपुलकीने देखभाल करतो, त्याला जपतो, घराचा इतिहास जपला जातो, अभिमानाने मिरवला जातो.. धर्मशाळेबाबत अशी कोणतीच भावना कोणाच्या मनात नसते..आपल्या मुंबईचं नेमकं हेच झालंय.।
  3. चिमाजीआप्पा ते रघुनाथराव या काळातला इतिहास प्रदीर्घ मोठ्या सखोल अभ्यासाचा विषय आहे. परंतु तो आपला विषय नसल्याने इथे त्याचा केवळ संदर्भासाठी उल्लेख केलेला आहे..

-नितीन साळुंखे
9321811091

मुंबईला ‘तिची जमीन’ देणारा एक रस्ता..

मुंबईतील ऐतिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा-

मुंबईला ‘तिची जमीन’ देणारा एक रस्ता आणि मुंबईतल्या उच्चभ्रूंच्या ‘ब्रीच कँडी’ची जन्मकथा..–

प्राचीन काळा पासून मानव शहर वसवत आलाय..बरीशी जागा, आजूबाजूला पाण्याची सोय बघायची आणि वसती करायची हा पुरातन परिपाठ आहे..प्राचीन हरप्पा किंवा मोहोन्जादारो शहर असतील किंवा अगदी आता-आता पर्यंत वसलेली शहर असोत, अगदी याच पद्धतीने त्यांची निर्मिती झाली आहे..या सर्व शहरात आणि मुंबई शहरात एक जमीन अस्मानाचा फरक आहे आणि तो म्हणजे मुंबईला वसण्यासाठी तिची, स्वतःची अशी जमीनच नव्हती..पाच लहान-मोठी बेटं, त्यात भरतीचं पाणी शिरलं की ती सात दिसायची, अश्या मुंबई नामक बेटा-बेटांच्या ओसाड टापूचं एक जागतिक दर्जाच महानगर बनतं हे आश्चर्याच आहे..आणि हे आश्चर्य घडवून आणलं ते सायबाच्या पोरानं..!

इंग्रजांच्या ताब्यात मुंबई यायच्या अगोदरही मुंबईवर अनेक राजे-सुलतान व पोर्तुगीजांसारख्या युरोपियनांचे राज्य होतं परंतु या कोणाच्याही मनात मुंबईची बेटं जोडून एकसंघ शहर करावे असे आले नाही..कदाचित आलेही असेल परंतु त्याकाळची राजकीय अस्थिरता आणि द्रव्याची कमतरता या मुळे ते शक्यही झालं नसेल..चलाख इंग्रजांच्या मनात मात्र हे शहर त्यांच्या ताब्यात आले तेंव्हापासून ही योजना असावी..आणि त्यामुळेच त्यांनी पोर्तुगीज राजकन्येशी आपल्या राजाच्या लग्नाचा घाट घालून तो यशस्वीपणे घडवून आणला असण्याची शक्यता जास्त वाटते..

इस्ट इंडिया कंपनीने १६७१-७२ साली गव्हर्नर जेराल्ड ऑन्जीयर याला मुंबईचा गव्हर्नर म्हणून नियुक्त केले. मुंबईच महत्व ओळखलेला हा एक द्रष्टा इंग्रज. अनेक इतिहासकार मुंबईचा जनक (फादर ऑफ बॉम्बे ) म्हणतात. तेंव्हाच्या मुंबईच्या विकासाला पहिली चालना दिली ती या इंग्रजाने ऑन्जीयरच्या मनात मुंबईची विखुरलेली बेट भरणी घालून एकसंघ करण्याची योजना इथे आल्यापासून घोळत होती. तशी मंजुरीही त्याने त्यांच्या हेड ऑफिसकडे म्हणजे इंग्लंडकडे मागितली होती परंतु इस्ट इंडिया कंपनी नफ्या-तोट्याचा विचार करणारी व्यापारी कंपनी असल्याने एवढा खर्च करणे शक्य नसल्याचे त्यांनी उत्तर दिलं. तरी ऑन्जीयर व त्यांच्या नंतर आलेल्या अनेक ब्रिटीश गव्हर्नरानी आपले प्रयत्न चालू ठेवले..

या नंतर बरोब्बर शंभर वर्षांनी सन १७७१ मध्ये विलियम हॉर्नबी ह्याची मुंबईच्या गव्हर्नरपदी नियुक्ती झाली. एव्हाना शहर बऱ्यापैकी वाढले होते..लोक बाहेरून इथे स्थायिक होण्यासाठी येत होते आणि साहजिकच त्यांच्या निवासासा-व्यापारास जागा अपुरी पडू लागली होती..आता मात्र बेटांमध्ये भरणी केल्याशिवाय पर्याय नाही अशी परिस्थिती निर्माण होऊ लागली..

पुढे जाण्यापूर्वी मुंबईच्या बेटामधल्या त्या काळच्या परिस्थितीची थोडी कल्पना घेऊ. कुलाबा, छोटा कुलाबा, मुंबई, वरळी, माहीम, परळ व माझगाव अशी मुंबईची सात बेटं. त्यात मुंबई हे आकाराने सर्वात मोठ आणि इंग्रजांचं मुख्य ठाण. साहजिकच तेंव्हाची वस्ती व व्यापारी पेढ्या या बेटावर दाटीवाटीने वसल्या होत्या. मुंबई बेटा खालोखालची वसती मुंबईच्या शेजारी एका चिंचोळ्या खाडी पलीकडच्या माझगाव बेटावर होती इतर बेटांवर तुरळक वस्ती होती. मुंबई आणि त्याच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील सर्वात जवळचे बेट वरळी यात जवळपास एका मैलाचं अंतर होत जे भरतीच्या काळात पाण्याने भरून जायचं. मुंबईच्या सात बेटांपैकी या ठिकाणाहून सर्वात जास्त पाणी आत शिरायचं. इथे कोणत्याही काळी जायचे तर बोटीला पर्याय नव्हता..(तुम्हाला अंदाज येण्यासाठी सोबत मुंबई व बेटांचा ढोबळ नकाशा पाठवत आहे)

या दोन बेटातून भरतीच्या वेळेस पाणी आत घुसायच ते थेट पूर्वेच्या माझगावला जाऊन भिडायचं. या दोघांच्या मधला भायखळा, भेंडीबाजार, पायधुनी वैगेरे विभाग सखल असल्याने हा भाग संपूर्णपणे पाण्याने भरून जायचा..परिणामी पलीकडच्या माझगाव आदि परिसराशी संपर्कासाठी लहान होदिशिवाय पर्याय नसायचा. त्यात भारती ओसरली की ती जागा कायम ओलसर, चिखलाची आणि दलदलीची राहायची..अश्या जमिनीत डास-चिलटांची भरमसाट पैदास होऊन सर्वत्र रोगराई थैमान घालायची..असे म्हणतात की त्यावेळेस मुंबई बेटावर नोकरी साठी आलेल्या कैक युरोपियनांचे आजारपणामुळे मरण ओढवले होते..

विलियम हॉर्नबीने आता उचल खाल्ली आणि मुंबई बेटावरील सध्याच्या ‘महालक्ष्मी’ ते वरळी बेटामध्ये समुद्राचे आत येणारे पाणी अडविण्यासाठी सध्याच्या ‘अत्रिया’ मॉल पर्यंत एक बांध घालून त्यावरून त्यावर वरळी व त्यापलीकडील बेटांशी संपर्क साधण्यासाठी कायम स्वरूपी सडक बांधण्याचा विचार करून त्यास परवानगी व फंड्स उपलब्ध करून देण्याचा प्रस्ताव आपल्या लंडनच्या मुख्य कचेरीस पाठवला. त्याच्या गाठीशी पूर्वीच्या गव्हर्नरानी केलेला याच बाबतीत केलेल्या पत्रव्यवहाराच्या व त्यावर कम्पनीने लावलेल्या नकारघंटाचा अनुभव असल्याने, या पठ्याने कंपनीच्या परवानगीची वाट न पाहता सन १७८१-८२ मध्ये कामाला सुरुवातही केली.. हॉर्नबी याने कामाला सुरुवात तर केली परंतु पैश्याचा प्रश्न उभा राहिला..असे म्हणतात की हॉर्नबी ह्याने त्याकाळी माझगावात कोणो ‘मिस रोज नेसबीट’ नांवाची एका श्रीमंत बाई राहत होती तिला गाठलं व तिच्याकडून पैसा उभा केला..ह्यावेळेस त्याची गवर्नर पदाची मुदत संपायला केवळ दोन-अडीच वर्षे शिल्लक होती..(विलियम हॉर्नबी याच्या सस्पेन्शनच्या घटनेला मी वाचलेल्या पुस्तकांत आधार नाही असे म्हटलेले आहे. तरी त्याकाळची परिस्थिती पाहता ते नाकारता येण्यासारखे नाही..)

एव्हाना हॉर्नबीने विना मंजुरी वरळीचे खिंडार बुजवायच्या कामाला सुरुवात केल्याची बातमी इस्ट इंडिया कंपनीच्या लंडन स्थित कार्यालयात जाऊन थडकली होती..झाले, लगेच फर्मान सुटले आणि हॉर्नबीला गव्हर्नर पदावरून त्वरित सस्पेंड केल्याचा लखोटा दोन महिन्यात मुंबईत येऊन थडकला.तेंव्हा सर्व पत्रव्यवहार बोटीनेच येत असल्यामुळे दोन-तीन महिन्यांचा कालावधी सहज लागायचा..हॉर्नबीच्या हाती लखोटा पडला आणि त्याच्या अपेक्षेप्रमाणेच त्यात त्याच्या सस्पेन्शनची ऑर्डर होती. आता थोडेसेच काम शिल्लक राहिले होते आणि नवीन गव्हर्नर चार्ज घेण्यासाठी येण्यास आणखी दोन-तीन महिन्यांचा कालावधी शिल्लक होता. हॉर्नबीने जराही न डगमगता सस्पेन्शनची ऑर्डर दाबून ठेवली व काम पुढे सुरु ठेवले आणि शेवटी सन १७८४ मध्ये हा बांध आणि त्यावरील रस्ता बांधून पूर्ण केला आणि मगच आपल्या पदाचा चार्ज नवीन गव्हर्नरकडे दिला सोडला..

पेडर रोड उतरून आपण खाली आलो की वरळीकडे येताना आपल्याला एका प्रशस्त अर्धचंद्राकृती रस्त्यावरून यावं लागतं. डाव्या बाजूला समुद्रात हाजी अली तर उजव्या बाजूला लाला लजपतराय कॉलेज, रेसकोर्स, सरदार वल्लभभाई पटेल स्टेडियम, नॅशनल स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स आदी ठिकाण लागतात व पुढे आपण ‘अत्रीया’ मॉल मागे टाकून महापालिकेच्या ‘लव्ह ग्रोव्ह’ उदंचन केंद्रापर्यंत पोहोचतो.. हिरा-पन्ना शॉपिंग सेंटर ते वरळीच्या ‘लव्ह ग्रोव्ह’ पर्यंतचा हा सुरेख देखणा रस्ता म्हणजेच विलियम हॉर्नबीने स्वतःचे पद पणाला लावून तयार केलेला रस्ता, ‘हॉर्नबी व्हेलार्ड’..! आजचा लाला लजपतराय मार्ग..!! या रस्त्याला त्याच्या निर्मात्याचे नाव त्यावेळच्या मुंबईकर जनतेने दिले होते.

हा रस्ता व त्याखालचा बांध बांधल्यामुळे नक्की काय झालं? तर, आज आपल्याला जो रेसकोर्स, पटेल स्टेडियम पासून पुढे पूर्वेला भायखळा, माझगाव पर्यंतचा जो विस्तृत टापू दिसतो तो निर्माण झाला..जवळपास ४०००० एकर नवीन जमीन यामुळे निर्माण झाली असे गोविंद मडगावकरांनी त्यांच्या ‘मुंबईचे वर्णन’ या पुस्तकात नोंदले आहे..आज मध्य मुंबई नावाने जो भाग ओळखला जातो तो हा भूप्रदेश..धगधगत्या मुंबईचा धडकता आत्मा..एवढी मोठी जमीन उपलब्ध झाल्यामुळे साहजिकच वस्ती-व्यापार वाढला…पूर्वी या ठिकाणी उथळ खाजण व दलदलीची जमीन असल्याने नित्यनेमाने होणारी रोगराई आटोक्यातच आली नाही तर संपली..मुंबई भरणी करून एकसंघ करण्याचा जो मोठा प्रोजेक्ट हॉर्नबीने राबवला तो देशातील पहिला मोठ्या स्वरूपाचा इंजिनीअरिंग प्रोजेक्ट ठरला..पुढे कालांतराने सर्वच बेटात भरणी करून नवीन जमीन तयार करण्यात अली आणि मुंबईला तिला स्वतःची जमीन मिळाली त्याची ही सुरस कथा..!

जाता जाता –

विलियम हॉर्नबी याला या प्रचंड बांधकामासाठी लागणारी रक्कम मिस रोज नेसबीट या अतिश्रीमंत बाईने पुरवली होती असा उल्लेख गोविंद मडगावकरांनी केला आहे. या बीची कहाणी शोधण्याचा मी प्रयत्न केला असता तीने या कामी हॉर्नबीला पैसे पुरवले असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही..या बाईची प्रचंड मालमत्ता असून ती मुंबईतील सर्वच बेटांवर पसरलेली होती..त्या मालमत्तेची देखभाल करणे तिलाही दळण-वळणाच्या दृष्टीने कठीणच होत असणार. आपलीही सोय होईल हा ‘स्वार्थातून परमार्थ’ साधणारा विचार करून तीने पैसे दिले असतील कदाचित..मुंबईच्या प्रसिद्ध ‘माहीम कॉजवे’ची निर्मितीही लेडी जमशेदजींच्या हातून अशीच झालेली आहे. मिस नेसबिट यांच्या नावाने माझगावात आजही एक मोठा रस्ता आहे. जेजे हॉस्पिटलचा फ्लाय ओव्हर उतरून आपण दादरच्या दिशेने यायला निघालो की भायखळ्याचा ‘खडा पारशी’चा ब्रिज चढण्यापूर्वी आपल्याला ‘इस्माईल मर्चंट’ चौकातला सिग्नल लागतो. या सिग्नलपासून जो रस्ता पुढे माझगावात जातो तो ‘नेसबिट रोड’. याच रस्त्यावर पुढे ‘सेंट अॅन’स चर्च’ व ‘सेंट मेरी इन्स्टिट्यूट’ लागते तिथे मिस नेसबिटच्या अस्थी पुरलेल्या आहेत. सेंट अॅन’स चर्च हे पूर्वी मिस नेसबिटने बांधलेलं छोटं चॅपेल होत ते नंतर चर्च मध्ये रुपांतरीत झालं.

विलियम हॉर्नबीने बांधलेल्या या बांधामुळे ‘Breach Candy’ या मुंबईच्या गर्भश्रीमंत उच्चभ्रूंच्या मशहूर निवासी भागाचा जन्म झाला. मुंबई व वरळी दरम्यानच्या या समुद्राच्या खुल्या भागाला इंग्रज ‘The Great Breach” असे म्हणायचे.. Breach या इंग्रजी शब्दाचा मराठी अर्थ ‘मोडणे” किंवा ‘भगदाड’ असा होतो..सोबतची Candy मराठी ‘खिंडार’चा अपभ्रंश असण्याची शक्यता आहे..जमिनीला समुद्रापाशी असलेले मोठे भगदाड या अर्थाने Breach Candy हा शब्द वापरला जायचा. सन १७८४-८५ च्या आसपास हा बांध पूर्ण होऊन मुंबईत मोठ्या प्रमाणावर जमीन निर्माण झाली आणि फोर्ट माझगावात दाटीवाटीने वसलेली वस्ती मोकळी होऊन आताच्या पेडर रोड, महालक्ष्मी नजीकच्या भागात प्रशस्त जागी राहण्यास येऊ लागली..येणारे अर्थातच युरोपियन अधिकारी, देशी मोठे व्यापारी किंवा श्रीमान संस्थानिक-राजे-राजवाडे होते..मोठे महाल, वाड्या, हवेल्या इथे उठू लागल्या आणि हा विभाग मुंबईच्या अतिश्रीमंत लोकांचा म्हणून जाणला जायला लागला तो अगदी आज पर्यंत..आजही या परिसरात काही मोठे महाल, पॅलेस जीर्णावस्थेत दिसतात ते त्याकाळचे अवशेष आहेत..

त्याकाळी चार-पाच लाख रुपये खर्चून बांधलेल्या या बांधाने मुंबईला केवळ तिची ‘जमीन’च मिळवून दिली नाही तर मुंबईला ‘महामुंबई’ होण्याचा मार्ग खुला केला..गोष्ट खरी-खोटी कोण जाणे, परंतु मुंबईला आकार देण्याच्या कैफात स्वतःच गव्हर्नरपद धाब्यावर बसवलेला विलियम हॉर्नबी हा मुंबईचा पहिला गव्हर्नर. दुसरा आपण मागच्या एका भागात पाहिलेला आर्थर क्राफर्ङ. आता कधी त्या रस्त्यावरून येण-जाणं झाल्यास विलियम हॉर्नबीची आठवण काढण्यास विसरू नका..याच रस्त्याने मुंबईकरांचं मोठ दैवत ‘महालक्ष्मी’ला जन्म दिला, त्याची कहाणी पुढच्या भागात..

-नितीन साळुंखे
9321811091

संदर्भ –
१. ‘मुंबईचे वर्णन’, ले. गोविन्द डगावकर -१८६२
२. ‘मुंबईचा वृत्तांत’, ले. शिंगणे – आचार्य १८९३

श्री स्वामी समर्थ आणि इतर अवतारी पुरुषांचा मूक संदेश..

श्री स्वामी समर्थ आणि इतर अवतारी पुरुषांचा मूक संदेश..

अक्कलकोट स्वामींचा आज प्रकटदिन
अक्कलकोटचे स्वामी माझंही श्रद्धास्थान. सात-आठ वर्षांपूर्वीपर्यंत आम्ही सर्व मित्र मिळून दरवर्षी अक्कलकोटला जायचो. पण जसजसा मी ‘अवतार’ या विषयावर विचार करायला लागलो, तस तस मला या अवतारांबद्दल एक वेगळीच समज यायला लागली आणि अवतार स्थानांवर जाण्याचं प्रमाण कमी कमी व्हायला लागलं. अगदी अलीकडे, म्हणजे २०१५च्या नोव्हेंबर- डिसेंबर मध्ये आम्ही मित्र मिळून अक्कलकोट स्वामीचं प्रकटस्थान मानलं गेलेल्या कर्दळीवनाची यात्रा करून आलो. पण यात्रे मागे आमची श्रद्धेपेक्षा एखादी ॲडव्हेन्चर ट्रीप करण्याचा हेतू जास्त होता..ही यात्रा आम्ही अत्यंत सुलभतेने आणि कोणतेही कष्ट न होता पूर्ण केली..

अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ, शिर्डीचे साईबाबा, शेगावचे गजानन महाराज, कणकवलीचे भालचंद्र महाराज किंवा नागडेबाबा इत्यादी कोणत्याही अवतारांबाबत माझा सखोल असा अभ्यास नसला, तरी एक निरीक्षण आहे आणि ते माझ्यापुरतं खरं आहे हे मला पटलेलं आहे. अर्थात, माझं मत आपल्याला मान्य असायलाच हवं, असा काही माझा आग्रह नाही. मला या अवतारी पुरुषांबद्दल काय वाटतं ते मी या लेखात मांडायचा प्रत्न केला आहे. या लेखातून कोणाच्या भावना दुखावाव्यात असा माझा हेतू नाही.

स्वामीसमर्थ काय किंवा साईबाबा काय किंवा गजानन महाराज काय आणि भालचंद्र महाराज काय, ह्या सर्व अवतारांचा जन्म आणि नंतरचं त्याचं प्रकटीकरण वेगवेगळ्या ठिकाणी झालेलं आहे. स्वामी समर्थ कार्दळीवनात प्रकटले आणि नंतर देशभर फिरत फिरत सोलापूर नजीकच्या मंगळवेढ्यात येऊन स्थिरावले आणि नंतर पुढं अक्कलकोटात येऊन ते अवतारी पुरुष म्हणून मान्यता पावले. तर साई बाबांच्या जन्माबाबत ठोस माहिती नसली तरी ते महाराष्ट्रातल्या पाथरी गावातल्या भुसारी कुटुंबात जन्मले असे म्हणतात. मात्र ते साईबाबा म्हणून मान्यता पावले ते शिर्डी येथे आल्यानंतर. शेगावच्या गजानन महाराजांच्या जन्माबाबातही ठोस माहिती उपलब्ध नाही मात्र ते ही ‘गजानन महाराज’ म्हणून प्रसिद्धीस आले ते शेगावी आल्यानंतरच. कणकवलीच्या भालचंद्र महाराजांचा जन्म बऱ्यापैकी माहित आहे, मात्र ते महाराज म्हणून मान्यता पावले ते कणकवलीत आल्यावर. या कथा सर्वाना माहित आहेत.

मला आपलं लक्ष वेधून घ्यायचं आहे, ते या सर्व विभूतींच्या अवतारी असण्याबद्दलची लोकांची खात्री पटली त्या पूर्वीच्या त्यांच्या अवस्थेकडे. यातील बहुतेक सर्वच अवतारी पुरुषांकडे ते गावाच्या बाहेर किंवा जंगलात, भिकारी किंवा फकिराच्या वेशात, उकिरड्यावर, गांवात भिक्षा मागताना किंवा वेड्यासारखे वागताना लोकांचं त्यांच्याकडे लक्ष गेलेले त्यांच्या चरित्रात लिहिलेलं लक्षात येतं..नेमका हाच मुद्दा मला विचार करण्यासारखा वाटतो.

श्रीस्वामी समर्थ मंगळवेढे गावांत प्रकट झाले. ते रानात वास्तव्य करीत. क्वचित गावात येत. ते गांवात आले, की कुणीतरी त्यांना भोजन देत असे. मंगळवेढे येथील वास्तव्यानंतर श्रीस्वामी समर्थ पंढरपूर, मोहोळ, सोलापूर ह्या ठिकाणी वास्तव्य करून अक्कलकोट येथे आले, त्या वेळी तीन दिवस स्वामींनी अन्नग्रहण केले नव्हते अशी माहिती त्यांच्या चरित्रात मिळते. पुढे स्वामींचे भक्त म्हणून प्रसिद्धीस पावलेल्या चोळाप्पा यांनी स्वामींना आपल्या घरी नेले व त्यांना भोजन दिले अशीही माहिती मिळते. चोळाप्पांच्या घरातील मंडळी त्यांनी ‘एक वेडा घरात आणून ठेवला आहे’ असे म्हणत. तर साईबाबां अंगात लांब पांढरी कफनी, काखेत सटका, हातात टमरेल. डोक्यास घट्ट बांधलेले फडके व पाय अनवाणी अश्या फकिराच्या वेशात चांदभाईना जंगलात सापडले. त्यांच्यासोबत बाबा शिर्डीत आले. शिर्डीतही ते भिक्षा मागण्यासाठी फिरत असत अशी माहिती उपलब्ध आहे. श्री गजानन महाराज हे त्यांच्या ऐन तारुण्यात प्रथमतः वऱ्हाडातील शेगावी दिसले. ते प्रथम दिसले त्यावेळी ते एका मठाबाहेर पडलेल्या उष्ट्या पत्रावळीतील अन्नाचे कण वेचून खात होते आणि गाईगुरांना पिण्यास ठेवलेल्या ठिकाणचे पाणी पिट होते असा उल्लेख आहे. पुढे गोविंद महाराज टाकळीकर बेफाम असलेल्या घोड्याच्या चौपायांत श्री गजानन महाराज निजत असत अशीही माहिती मिळते. भालचंद्र महाराजांचीही अशीच काहीशी कथा आहे..

मला या लेखातून या महापुरुषांच्या अवतारी असण्याबद्दल कोणतीही शंका उपस्थित करायची नाही. परंतु हे सर्व अवतारी पुरुष, जे साधारणत: एकाच अवस्थेत असताना लोकांना सापडले, ती अवस्था मात्र मला विचार करायला भाग पडते. माझ्या अल्पमतीने मला विचार करता यातून एकाच गोष्ट समजते, ती म्हणजे हे सर्व अवतारी पुरुष एकाच संदेश देतात आणि तो म्हणजे ‘गोरगरीब, विपन्न, परिस्थितीमुळे भिकाऱ्यासारख्या राहणाऱ्या, भुकेलेल्या लोकांची सेवा करावी’ हा.

या अवतारी पुरुषांची अपेक्षा लोकांनी त्यांना देव बनवून त्यांची पुजा करावी अशी मुळीच नसावी. तर त्यांच्यासारख्या अवस्थेत राहाणाऱ्या लोकांची सेवा करावी, अशी असावी. या सर्वांनी एकाच संदेश दिला आहे तो म्हणजे समाजाच्या अन्त्योदायासाठी प्रयत्न करणे. यातील एकही पुरुष जात-धर्म मानणारा नव्हता हे लक्षात घेतले, म्हणजे आपण तसे अनुयायांनी वागावे हे ही त्यांना अपेक्षित असावे. त्यांची पुर्वावस्था लोकांना हेच सुचवू पाहतेय असं मला वातं. परंतु आपण मात्र त्यांना देव बनवल. त्यांना सोन्याच्या सिंहासनावर बसवलं आणि पैशांच्या राशी त्यांच्यापुढे नेऊन ओतू लागलो, ज्याची त्यांना मुळीच आवश्यकता नव्हती आणि नाही. हेच पैसे किंवा ह्या साधनांनी समाजातील तळागाळातील, उपेक्षीत आणि दुर्लक्षित लोकांना मदत करा असा संदेश हे सर्व अवतारी पुरुष देऊ पाहाताहेत, परंतु आपण मात्र भल्यामोठ्या देणग्या देऊन आपल्या नांवाची पावती किंवा एखादी संगमरवरी पाटी या महाराजांच्या देवळाच्या पायरीशी लावून अमर व्हायचा प्रयत्न करत आहोत. लाखो खर्च करून आपण पालख्या काढतोय, भंडारे उधळतोय, जो चारी ठाव जेवतोय त्यालाच पुन्हा जेवू घालतोय आणि त्याच वेळेस मंडपाबाहेर बसलेल्या एखाद्या भिकाऱ्यास उष्ट्या पत्रावळ्या देतोय. परिसरातल्या एखाद्या गरीब परंतु हुशार विद्यार्थ्याच शिक्षण पैशामुळे अडतंय किंवा जवळ पैसे नसल्यामुळे एखाद्यावर आवश्यक ते उपचार करता येत नाहीत याकडे, पालखी आणि भंडाऱ्यात भान हरपलेल्यांचं फार लक्ष आहे असं दिसून येत नाही. अर्थात या अवतारी पुरुषांच्या नांवाने सुरु असलेळ्या काही संस्था हे काम करीत आहेत, नाही असं नाही परंतू ते पुरेसं नाही.

या अवतारी पुरुषांचे परमभक्त म्हणवणारांनी समाजातील आपल्या आजुबाजूच्या गरजूंना आपल्याला जमेल तशी मदत करायला हवी. समाजातील आपल्याच शेजारच्या दारिद्रीनारायणाची सेवा करायला घेतली की मग अक्कलकोट स्वामी किंवा साईबाबा किंवा गजानन महाराज किंवा नागडेबाबांची सेवा केल्यासारखंच आहे, हे ज्या दिवशी आपल्याला कळेल, त्या दिवशी ह्या अवतारी पुरुषांची पूजा बांधल्याचं खरं पुण्य आपल्याला मिळेल… ’जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो अपुले, तोची साधू ओळखावा, देव तेथेची जाणावा’ या अभंगाच्या ओळीतील नेमका अर्थ लक्षात येतो. आपल्या जवळच्या रंजल्या-गांजलेल्यांना माणूस म्हणून जगण्यासाठी जरी आपण मदत करु शकलो, तरी त्या पुरुषांची सेवा होईल..!!

आज स्वामींचा प्रकटदिन..या निमित्ताने स्वामींनी दिलेल्या वरील संदेशाची मला उजळणी करावीशी वाटली..

-©️नितीन साळुंखे
9321811091

सन १८९६ ला मुंबईत पडलेली प्लेगची साथ आणि ती निवारणाचे सरकारी प्रयत्न..!

सध्या जगभरात धुमाकूळ घालत असलेली ‘कोरोना’ची साथ आणि तिच्याशी लढण्यासाठी सरकारचे सर्व पातळ्यांवर चाललेले प्रयत्न पाहून, मला १८९६मधल्या मुंबईतल्या प्लेगच्या आणि त्याकाळातील सरकारने त्यावर केलेल्या अशाच उपाययोजनांच्या आठवणी जागवण्याचा हा एक प्रयत्न..

मुंबईतील ऐकिहासिक पाऊलखुणांचा मागोवा- लेखांक ३९वा

सन १८९६ ला मुंबईत पडलेली प्लेगची साथ आणि ती निवारणाचे सरकारी प्रयत्न..!

१८९६च्या आॅगस्ट-सप्टेंबरच्या महिन्यांच्या दरम्यान मुंबईच्या मांडवी परिसरातली माणसं अचानक ताप येऊन मरायला लागली होती. काय होतंय हे समजायच्या आतच, ही मृत्यूची लाट भराभर पसरत नजिकच्मायाच नागपाडा, डोंगरी, कामाठीपुरा पासून थेट गिरगांवपर्यंत मृत्यूनं थैमान घातलं होतं. साधा ताप येऊन माणूस झोपयचा आणि उठायचा तो काखेत गाठ घेऊनच आणि काही उपचार मिळायच्या आतच, सहा-सात दिवसांच्या कालावधीत तो निजधामास जात असे. माणसं अशी मोठ्याप्रमाणावर मृत्युमुखी पडत असताना, हे कशामुळे होतंय, त्यामागची कारणं काही कुणाला सापडत नव्हती. काही कळायच्या आतच, पाहाता-पाहाता मृत्युची पकड नजिकच्या नागपाडा, कामाठीपुरा, डोंगरी करत करत गिरगांवातल्या खेतवाडी-फणसवाडी-भुलेश्वरपर्यंत पोहोचली. सर्वच हवालदील झाले होते. थातुरमातूर उपचार-गंडेदोरे-तावित वैगेरे उपाय करुन झाले होते, पण मरण काही लांबत नव्हतं आणि थांबतही नव्हतं.

दक्षिण मुंबईतला हा मांडवी परिसर पुर्वीपासूनच दाट लोकवस्तीच्या. आजही तो तसाच आहे. नानाप्रकारच्या व्यवसायाचा. ‘मांडवी’ शब्दाचा अर्थ, ‘कस्टम हाऊस’ किंवा कर भरण्याचंकार्यालय. पूर्वीच्या मुंबईतला व्यापार आणि मालाचीआवक-जावक आणि वितरण याच परिसरातून चालतअसल्याने, सरकारी कर भरण्याची चौकी इथे असल्याने,या परिसराला मांडवी असं नांव मिळालं आणि आजही ते कायम आहे. तर या परिसरात सर्वच प्रकारचा माल विविध ठिकाणांहून येत असल्याने, ह्या ठिकाणी माल साठवणूकीची प्रचंड मोठी गोडावून्स होती. अगदी आजहीआहेत. यात धान्याच्या गोदामांची संख्या जास्त आहे. दाट लोकवस्ती, सततची गर्दी, अगदी प्राथमिक स्वरुपाच्याही पायभूत सोयी नाहीत, रोगट हवा अस्वच्छता, उघडी गटारं याचा परिणाम म्हणून उंदीर-घुशी, पिसवा, घोंघावणाऱ्या माश्या यांचा सुळसुळाट ह्या परिसरात झाला होता. गोदामांतून उंदीरच वस्तीला असत. तिथेच जगत आणि तिथेच मरत. ह्या सर्व घाणेरड्या, परंतु रोगराईला पोषक वातावरणाचा, व्हायचा तोच परिणाम झाला आणि प्लेगने (अर्थात, हा प्लेग आहे, हे नंतर समजलं होतं.) थैमान घातलं. या सर्व बजबजपुरीत रोगाने पटापट मरून पडणाऱ्या उंदीर-घुशी, त्यांच्या मेल्या शरिरावर बसलेल्या माश्या-पिसवा माणसांच्या संपर्कात येऊन, माणसांना मोठ्या प्रमाणार प्लेगची लागण होऊ लागली आणि माणसं पटापट मरू लागली. हा आजार संसर्गजन्य असल्याने, तो वायुवेगाने सगळीकडे पसरत गेला. हा रोग उत्तरेला तुलनेने कमी लोकवस्ती असलेल्या माहिमपर्यंत पसरला होता. १८९७ च्या जानेवारीपर्यंत संपूर्ण मुंबईत ह्या रोगाने आपला प्रभाव टाकला होता.

वर उल्लेख केलेले मांडवी, नागपाडा, गिरगांव हे परिसर दाट लोकवस्तीचे आणि त्यामुळे ह्या रोगाचा सांसर्ग मोठ्या प्रमाणावर झाला होता. मृत्यूचं प्रमाण आणि वेग एवढा होता की, घरातल्या एका माणसाचं मृत शरीर दहन-दफन करुन आल्यावर, लगेचंच त्याच घरातील दुसरं प्रेतही तयार असायचं. आठवड्याला साधारण हजार-दोन हजार माणसं ह्या रोगाला बळी पडायला सुरूवात झाली होती. स्मशानात प्रेतं जाळण्यासाठी रांगा लावण्याची परिस्थिती उद्भवली होती. घाऊकपणे माणसं मारते, ती महामारी, या अर्थाने प्लेगला त्यावेळी ‘महामारी’ असं म्हटलं जात होतं. आजाराचं निदान होत नव्हतं. आणि त्यामुळे अर्थातच औषध योजनाही करता येत नव्हती. माणसं घाबरली. बचावलेल्यांनी आपापल्या गांवाकडची वाट धरली.

मुंबईचे आणि मुंबईकरांचे खऱ्या अर्थाने ‘दु:खहर्ता’ म्हणता येईल असं टाटा कुटुंब याही वेळी मुंबईकरांच्या मदतीला सरसावलं होतं. ज्यांना मुंबईच्या उपनगरांत मोकळ्या परिसरात जायचं होतं, त्यांच्यासाठी जमशेटजी टाटांनी हव्या त्या स्वरुपाची मदत देऊ केली. मुंबईच्या उपनगरांची वाढ होण्यास, गिरण्या, रेल्वेप्रमाणे हे देखील एक कारण आहे. अनेकांनी या काळात उपनगरांना जवळ केलं होतं. परंतु ज्यांचं पोटच हातावर होतं, अशांनी काय करावं? जावं तरी मरण आणि न जावं तरी मरणच..!

अशातच सप्टेंबर महिन्याच्या २३ तारखेला, त्यावेळच्या मुंबई नगरपालिकेच्या आरोग्य खात्यात कार्यरत असणाऱ्या एका डाॅक्टरने, ह्या मृत्यूचं नेमकं निदान करून, हा ‘ब्युबाॅनिक प्लेग’ रोग असल्याचं सरकारकडे जाहिर केलं. ब्युबाॅनिक या शब्दाचा अर्थ लहान गाठ असा होतो. हे डाॅक्टर होते, डाॅ. अॅकॅशिओ गॅब्रियल वेगास (Dr. Accacio Gabriel Viegas). हे आपल्या आताच्या गोव्याचे. गोव्यातल्या ‘आरपोरा’ गांवचे. म्हणजे त्यावेळच्या ‘पोर्तुगीज इंडीया’तले.

पुढे जाण्यापूर्वी थोडसं विषयांतर करुन ह्या डाॅक्टरांची थोडीशी माहिती सांगणं मला आवश्यक वाटतं. गोव्याला जन्मलेल्या ह्या डाॅक्टरांचं माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन, म्हणजे ‘डाॅक्टरकीचं’, शिक्षण मुंबईत झालं. ग्रॅन्ट मेडीकल काॅलेजमधून, म्हणजे आताचं जे. जे. हाॅस्पिटल, त्यांनी आपलं वैद्यकीय शिक्षण पूर्णकेलं आणि मुंबई नगरपलिकेच्या माध्यामातून त्यांनी मुंबईच्या मांडवी भागात, म्हणजे मशिद बंदर-सॅंडह्रर्ल्ट रोड परिसरात, आपली वैद्यकीय सेवा नागरिकांना द्यायला सुरुवात केली होती.

आता पुन्हा आपल्या मूळ विषयाकडे येऊ. डाॅ. वेगासनी या रोगाचं निगान केलं., हे वर आपण पाहिलं. दाटीवाटीची वस्ती आणि अस्वच्छता हे रोगाचं महत्वाचं कारण आहे, हे त्यांच्या लक्षात आलं होतं. आता त्या कारणांचं निराकारण आणि रोगावरचा जालिम उपाय शोधायचा होता. त्यातहीअडचण होतीच. डाॅ. वेगास ह्यांनी हा रोग सुक्ष्म जंतुंमुळे(बॅक्टेरीया किंवा जिवाणू) होतो आणि जंतुंचा प्रादुर्भाव अस्वच्छतेमुळे जास्त होतो, असं सांगितलं तरी, असं काही कारण असू शकतं, हेच अनेकांना पटत नव्हतं. असं वाटणाऱ्यांत त्यावळच्या सरकारी यंत्रणेतलेही काही लोक होते. म्हणून सरकारी यंत्रणेने सर्वात पहिलं काय तेलं असेल तर, डाॅ. वेगासचं केलेलं निदान आणि त्यामागची कारणं, बरोबर आहे किंवा कसं, याची तपासणी करण्यासाठी, तज्ञांच्या चार टिम्स कामाला लावल्या.

तर दुसरीकडे जनतेच्या पातळीवर वेगळीच गम्मत सुरू होती. त्या काळी धार्मिक पगडा जास्त आणि डाॅक्टरी उपायांवर विश्वास कमी असल्याने अनेकांना, अगदी त्याकाळातील सुशिक्षित म्हणता येईल अशा लोकांनाही, हा दैवी प्रकोप वैगेरे वाटला आणि त्यावर त्यांना दैवी उपायही सुरू केले. हे आपल्या भारतीय मानसिकतेशी मिळतं-जुळतंच होतं. (आजही काही फार फरक पडलाय असं मला वाटत नाही. उलट आताची जनता देव आणि देवापेक्षा बाबा-बापू-माॅ-अम्मा इत्यादी देवांच्या एजंटांवरही जास्त विश्वास दाखवू लागली आहे. अर्थात, आता लोक जाहिरपणे तसं दाखवत नाहीत एवढाच काय तो फरक. अर्थात तेंव्हा प्राणिकपणाची मात्रा आताच्या तुलनेत जास्त होतीच म्हणा).

तज्ञांच्या टिम्सने डाॅ. वेगासचं निदान बरोबर असल्याचं जाहिर केल्यावर, सरकार कामाला लागलं. त्यावेळी मुंबईचे गव्हर्नर असणाऱ्या सॅंडहर्स्ट यांनी वाल्डेमार हाफकीन यांना मुंबईत पाचारण केलं. हाफकीन ह्यांनी काही काळा पूर्वीच कलकत्त्यात पसरलेल्या काॅलऱ्याच्या साथीवर प्रभावी लस शोधली होती आणि त्यांनी आता मुंबईच्या प्लेगवरही लस शोधावी म्हणून त्यांना मुंबईत पाचारण करण्यात आलं होतं. हाफकीन यांना जेजे हाॅस्पिटलात एक प्रयोगशाळा उपलब्ध करुन देण्यात आली आणि तिथे त्यांचे प्लेगवर लस शोधण्याचे प्रयोग सुरू झाले.

इकडे प्रशासनाच्या पातळीवर शहरातील अस्वच्छता दूर करण्याची, घराघरात जाऊन सर्वांची तपासणी करण्याची धडक कारवाई सुरू झाली होती. रस्ते, गटारं, गोदाम यांतील अस्वच्छता निर्मुलनाचा कार्यक्रम हाती घेण्यात आला होता. पोलीसी बळावर तपासणी सुरू झाल्याने लोक चिडू लागले होते. असंतोष वाढत चालला होता. प्रशासन आपल्या भल्यासाठीच हे करत आहे, हे लेक समजून घेत नव्हते. याला कारणं दोन. एक म्हणजे, अस्वच्छतेमुळेच हा रोग झपाट्याने पसरला आहे, हे लोकांना पटत नव्हतं आणि दुसरं कारण त्याकाळच्या ब्रिटिश सरकारविषयीचा असंतोष आणि आपण पारतंत्र्यात असल्याची जनतेची भावना.

तिकडे पुढच्या चार-पांच महिन्यांत (काही ठिकाणी जानेवारी १८९७ असाही उल्लेख आहे, पण लस शोधण्यासाठी चार-पांच महिन्यांचा कालावधी लागला असावा, असा माझा अंदाज) हाफकीनला प्लेगवरची लस शोधण्यात यश आलं होतं, परंतु त्या लशीची विश्वासार्हता तपासायची होती. मानवी शरिरावर ह्या लशीचे काय परिणाम-दुष्परिणाम होऊ शकतात, ते पाहिल्याशिवाय लस बाजारात आणता येणार नव्हती.

अशावेळी स्वत:वर प्रयोग करणे हा उपाय असतो, पण तो विश्वासार्ह मानता येत नाही. त्यासाठी आणखी काही माणसांची आवश्यकता होती. म्हणून भायखळा तुरुंगातील कैद्यांची निवड करण्यात आली. त्याचबरोबर, हाफकीन वाळकेश्वरला ज्या बंगल्यात राहात होता, तिकडच्या शेजारची एक महिला आणि तिच्या मैत्रिणी स्वखुशीने पुढे आल्या. ती शेजारीण होती फ्लोरा ससून..! मुंबईचे प्रसिद्ध ज्यू व्यापारी, ससून डाॅकचे निर्माते अब्दुल्ला उपाख्य सर अल्बर्ट ससून यांची नात. अवघ्या चाळीसएक वर्षाची होती ती तेंव्हा..!!

लशीची चाचणी झाली आणि प्लेगनिर्मुलनासाठी वाल्डेमार हाफकीनने शोधलेली लस उपयोगी येते हे सुद्ध झाल्यावर, ती लोकांना टोचण्याची मोहिम हाती घेतली. परंतु प्रचंड धार्मिक श्रद्धा-अंधश्रद्धा, डाॅक्टरी उपायांवरचा संशय इत्यादी कारणांमुळे ही लस टोचून घेण्यास तयार नव्हते. मग सरकारने जे करायला हवं होतं, तेच केलं. पोलिसी बळाचा वापर सुरू केला. जशी साफसफाईची मोहिम पोलीसी मगतीने हाती घेण्यात आली होती, त्याचप्रमाणे लस टोचणीचाही मोहिम हाती घेण्यात आली होती. लोकांमधे प्रचंड असतोष माजला होता, पण सरकारने तिकडे अजिबात लक्ष न देता आपली मोहिम फत्ते केलीच..

त्यातून पुढे काय (आणि काय काय) घडलं, हे आपण सर्वच जाणतो..!

आता जगभरात पसरत असलेली ‘करोना’ची साथीचे परिणाम पाहून, मला मुंबईच्या इतिहासाचं वाचन करताना वांरवार समोर येत गेलेल्या, इसवी सनाच्या १८९६ मधे मुंबईत पसरलेल्या प्लेगच्या साथीची आठवण झाली. लहानमणी जाणत्यांकडुनही ह्या प्लेगच्या आठवणी ऐकलेल्या मला आठवतायत. त्याच बरोबर आता सरकार ज्या तऱ्हेने ‘करोना’च्या साथीचा मुकाबला करण्यासाठी जशी पावलं उचलत आहे, तसेच प्रयत्न त्या वेळच्या ब्रिटिश सरकारने केले असल्याचं वाचल्याचं आठवलं. अगदी शब्दही तेच. आज वापरले जात आहेत, तेच. आयसोलेशन, क्वारंटाईन, बाहेरून येणाऱ्या प्रवाशांची तपासणी, घराघरांत जाऊन लोकांची तपासणी. रोगी आणि बाधित लोकांचं फोर्स्ड इव्हॅक्सुएशन आणि डिटेन्शन. आज महानगरपालिकेच्या आरोग्य खात्याचे लोक ज्या प्रकारे सोसायट्या-सोसायट्यांची तपासणी करत आहेत, तशीच. फक्त फरक एकच, त्या वेळी ही तपासणी पोलीस करत असत..! लोकांचं आपापल्या गांवाकडे, सुरक्षित जागांकडे पलायन करणंही अगदी आतासारखंच. प्रचंड घाबरले होते लोक तेंव्हाही.

सरकार आपल्या सुरक्षेसाठीच ही व अशी पावलं उचलत आहे आणि त्या प्रयत्नांना संपूर्ण सहकार्य करणं हे आपल्यापैकी प्रत्येकाचं कर्तव्य आहे. १८९६चं सरकार हे आपलं शत्रू होतं, तर आताचं सरकार आपलं हितचिंतक आहे, मग ते कोणत्याही पक्षाचं असो, हे आपल्यापैकी प्रत्येकाने स्वत:च्या आणि दुसऱ्यांच्याही मनावर आपण बिंबवायला हवं..!

त्याचबरोबर कोणत्याही प्रकारच्या धार्मिक अंधश्रद्धांना मनात आणि सामाजिक माध्यमांवरील भक्तीरसाने ओथंबलेल्या संदेशाकडे अजिबात थारा देऊ नये..! ह्यावर विज्ञानच उत्तर शोधणार आणि ते हा लवकरच शोधणार, याची मनात खात्री बाळगावी. तोवर स्व-संयम हाच उपाय आहे..!! सरकारला बळाचा वापर करायची वेळ येऊ देता कामा नये.

सोबत सन १८९७ चा मुंबई शहराचा एक नकाशा देत आहे, त्यात माहिम येथे सरकारने सुरू केलेला ‘क्वापंटाईन कॅम्प’ स्पष्ट दिसेल. त्यावेळी माणसं रेल्वे आणि बोटींने प्रवास करत आणि माहिम हे मुंबई शहराचं उत्तरेकडील प्रवेशद्वार असल्याने, तिथे अशी सोय करण्यात येणं, हे सहाजिकच होतं..!

-©️नितीन साळुंखे

21.03.2020

9321811091

संदर्भ-

१. ‘मुंबई नगरी’- लेखक प्रा. नरहर रघुनाथ फाटक, १९८१

२. ‘स्थल-काल’- लेखक डाॅ. अरुण टिकेकर, २००४

३. ‘Plague in Bombay; response of Britain’s Indian subject to clolonial intervention’- श्रीमती नताशा सरकार यांचा इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या निबंधातील काही भाग.

४. श्रीमती शांता गोखले यांच्या ‘शिवाजी पार्क’ या पुस्तकावर आधारीत इंटरनेटवरील लेख.

५. ‘मुंबैसंगे आम्ही (बि)घडलो’-लेखक डाॅ. सुधाकर प्रभू, २०१०

६. विकिपेडीया-

फोटो सौजन्य इंटरनेट